XXI asyr barha köp derejede şäherleriň eýýamy diýlip atlandyrylýar. Häzirki wagtda şäherleşme döwletleriň içerki syýasatynyň çäginden çykýar. Şäher gurşawynyň hili ýurtlaryň maýa goýum taýdan özüne çekijiligine, ykdysadyýetiň durnuklylygyna hem-de howa üýtgemeleriniň täsirine uýgunlaşmak mümkinçiligine gönüden-göni täsir edýär. Şäherler barha halkara hyzmatdaşlygynyň, tehnologiýa alyş-çalşygynyň we durnukly ösüşiň täze nusgalaryny ilerletmegiň meýdançasyna öwrülýär. Bu döwürde şäherler täze diplomatiýa, täze ykdysadyýet we global täsiriň täze görnüşine öwrülýär.

Şeýle şertlerde şu günler Baku şäherinde “Hemmeler üçin ýaşaýyş jaýy: howpsuz we durnukly şäherler we jemgyýetler” diýen şygar astynda Bütindünýä şäherler forumynyň 13-nji sessiýasy geçirilýär. Bu abraýly sammit häzirki wagtda takmynan 3 milliard adama täsir edýän global ýaşaýyş jaý krizisine çözgüt gözlemäge bagyşlanýar.

Geljek şäherleri baradaky global pikir alyşmanyň Ýewraziýanyň iň çalt ösýän şäherleriniň birinde geçirilmegi aýratyn manylydyr. Forumyň Azerbaýjanda geçirilmegi Hazar — Merkezi Aziýa giňişliginiň infrastruktura, logistika we şäherleşme ösüşiniň täze merkezine öwrülýändigini görkezýär.

Soňky ýyllarda bu giň sebit diňe bir Gündogar bilen Günbataryň arasynda möhüm ulag düwünine däl, eýsem iri şäher özgertmeleriniň giňişligine hem öwrülýär.

Baku şäheriniň özi soňky ýyllarda şäher infrastrukturasyny, ulag ulgamyny we jemgyýetçilik giňişliklerini döwrebaplaşdyrmagyň aýdyň nusgasyna öwrüldi. Azerbaýjanyň azat edilen sebitleri dikeltmek we döwrebaplaşdyrmak boýunça alyp barýan syýasaty hem aýratyn ähmiýete eýedir. Bu ýerde “akylly” we “ýaşyl” şäher konsepsiýalaryna uly üns berilýär.

Ýewraziýanyň köp şäherleri we ýurtlary hem çalt üýtgeýär. Merkezi Aziýa soňky onlarça ýylyň dowamynda iň uly giňişlik özgertmeleriniň birini başdan geçirýär. Ilatyň köpelmegi, şäher aglomerasiýalarynyň giňelmegi we infrastruktura düşýän ýüküň artmagy şäher ösüşine täze çemeleşmeleri talap edýär.

Bu prosesleriň hemmesi güýçlenýän howa kynçylyklarynyň fonunda bolup geçýär. Aral deňziniň guramagy, suw serişdeleriniň ýetmezçiligi we temperaturanyň ýokarlanmagy şäherleriň durnuklylygyny diňe bir ekologiýa däl, eýsem sebitiň uzak möhletli howpsuzlygy meselesine öwürýär.

Halkara energetika agentliginiň maglumatlaryna görä, häzirki zaman binalary dünýä energiýasynyň takmynan 30 göterimini sarp edýär we global zyňyndylaryň 26 göterimine golaýyny emele getirýär. Netijede, asyryň ortalaryna çenli 1,6 milliarddan gowrak şäher ýaşaýjysy suw ýetmezçiligi we howa töwekgelçilikleri bilen ýüzbe-ýüz bolup biler. Şäherleriň durnukly ösüşi ugrunda halkara hyzmatdaşlygyny ösdürmek alternatiwasy bolmadyk paradigma öwrülýär.

Şonuň üçin hem Özbegistanyň ösüşinde şäherleşme möhüm orun eýeleýär. Soňky ýyllarda şäher gurşawyny, infrastruktura we ýaşaýyş jaý gurluşygyny ösdürmek Täze Özbegistanyň strategiýasynyň esasy ugurlarynyň birine öwrüldi. Ýurtda gurluşyk işi uzak möhletli ykdysady ösüşiň, durnuklylygyň we ilatyň ýaşaýyş derejesiniň esasy hökmünde garalýar.

Özbegistanyň Baştutanynyň Bütindünýä şäherler forumyna gatnaşmagy ýurduň global şäherleşme syýasatyna has işjeň goşulmaga ymtylýandygyny görkezýär. “Täze Daşkent”, “Ýangi Uzbekiston” ýaşaýyş toplumlary we şähergurluşyk hem-de ýaşaýyş jaý syýasatyndaky giň gerimli özgertmeler görkezilen Urban Expo halkara sergisine gatnaşygy aýratyn ähmiýete eýedir.

Şäherleşme Täze Özbegistanyň strategiýasynyň esasy diregleriniň birine öwrüldi. Çaklamalara görä, ýakyn 15 ýylyň dowamynda ýurduň ilaty 38 milliondan 50 milliona çenli artyp biler. Şeýle şertlerde şäherleri, ýaşaýyş jaýlaryny we infrastrukturalary ösdürmek döwletiň strategik geljek meselesine öwrülýär.

Soňky ýyllarda Özbegistanda sebitdäki iň uly infrastruktura we ýaşaýyş jaý döwrebaplaşdyrma maksatnamasy durmuşa geçirilýär. Özbegistan Respublikasynyň Prezidenti Şawkat Mirziýoýew tarapyndan Oliý Mažlis we Özbegistan halkyna ýüzlenmesinde bellenilişi ýaly, soňky dokuz ýylyň dowamynda ýurtda 210 million inedördül metr ýaşaýyş we beýleki binalar guruldy. 2025-nji ýylda umumy meýdany 8,1 million inedördül metre deň bolan köp gatly ýaşaýyş jaýlary ulanmaga berildi, bu bolsa takmynan 135 müň öýe deňdir.

Sebitleriň we kiçi şäherleriň ösüşine aýratyn üns berilýär. Özbegistan diňe paýtagty däl, eýsem sebit merkezlerini hem ösdürmäge gönükdirilen deňagramly şäherleşme modeline bil baglaýar. Täze şäherleşme syýasatynyň möhüm bölegi ekologik gün tertibi bolup, ýurtda “ýaşyl” gurluşyk ýörelgeleri ornaşdyrylýar, şäherleriň ýaşyl zolaklary giňeldilýär we atmosferanyň hilini gowulandyrmaga gönükdirilen “Arassa howa” milli taslamasy amala aşyrylýar.

Şäherleşmäniň täze döwrüniň esasy nyşany “Täze Daşkent” taslamasy bolup durýar. Bu durnukly infrastrukturaly, ýaşyl zolakly, sanly hyzmatly we döwrebap ulag ulgamly täze nesil megapolisdir. Taslamanyň birinji tapgyrynda 600 müň ýaşaýjy üçin infrastruktura döretmek göz öňünde tutulýar, doly tamamlanandan soň bolsa şäheriň ilaty 2 milliona ýetip biler.

“Täze Daşkent” ýurduň ösüş ugurlaryny görkezýär we Merkezi Aziýada şäher gurşawynyň filosofiýasyny täzeden kesgitleýär. Özbegistanyň Lideriniň öňe süren özgertmeleri eýýäm ýurduň şäherlerini halkara bäsdeşlige ukyplylygyň möhüm faktoryna öwürdi.

Forumda Özbegistan Respublikasynyň Prezidenti Şawkat Mirziýoýew çalt şäherleşme, howa kynçylyklary we tehnologik üýtgeşmeler şertlerinde geljegiň şäherleriniň nähili bolmalydygy baradaky giňişleýin garaýşyny hödürledi. Döwlet Baştutany diňe milli meseleleri däl, eýsem häzirki zaman şäher gurşawynyň global geljegi bilen bagly möhüm meseleleri hem gozgady.

Esasy başlangyçlaryň biri “deňagramly şäherleşme” pikiridir. Bu diňe megapolisleriň däl, eýsem kiçi we orta şäherleriň hem sazlaşykly ösüşini göz öňünde tutýar. Dünýäniň iri şäherleriniň infrastruktura artykmaç ýüklenmesi, ýaşaýyş jaý ýetmezçiligi we ekologiýa ýagdaýynyň ýaramazlaşmagy bilen ýüzbe-ýüz bolýan döwründe bu çemeleşme aýratyn möhüm bolýar.

Aslynda gürrüň diňe paýtagtlarda däl, eýsem sebitlerde hem amatly durmuş üçin mümkinçilikleri döredýän has adalatly we durnukly şäher ösüş modeli barada gidýär.

Şäher gurşawynyň sanly özgertmelerine hem aýratyn üns berilýär. Emeli aň, sanly dolandyryş we şäher howpsuzlygy ugurlarynda tehnologiýalar, döwrebap çözgütler we tejribe alyşmak üçin “akylly we howpsuz şäherler” toruny döretmek teklibi aýratyn ähmiýetlidir.

Tehnologiýalaryň çalt ösýän döwründe şeýle başlangyç örän öz wagtynda bolup, täze global tehnologik gün tertibini kemala getirmäge işjeň gatnaşmak islegini görkezýär.

Duşuşygyň aýratyn mowzugy şäherleriň howa durnuklylygy boldy. Güýjeýän howa krizisi şertlerinde “ýaşyl” şäherleşme ýörelgelerini ösdürmek we ekologiýa standartlaryny giňeltmek zerur bolup durýar.

Bu teklipleriň ählisi Merkezi Aziýa üçin aýratyn möhüm bolup, sebäbi bu ýerde suw, ekologiýa we şäher gurşawynyň durnuklylygy meseleleri eýýäm sebitiň uzak möhletli howpsuzlygynyň meselelerine öwrülýär.

Şeýle hem häzirki wagtda Özbegistan diňe global kynçylyklary ara alyp maslahatlaşmak bilen çäklenmän, eýsem öz çözgütlerini hem hödürlemäge çalyşýar. Ýurtda amala aşyrylýan giň gerimli özgertmeler, “Täze Daşkent” gurluşygy we şäher ösüşinde döwrebap çemeleşmeleri öňe sürmek dünýä üýtgeşmelerine diňe uýgunlaşmaga däl, eýsem geljegiň şäherlerini döretmäge gatnaşmaga taýýar döwlet hökmünde Özbegistanyň täze keşbini kemala getirýär.

Şonuň üçin geljekde Özbegistanyň global şäherleşme, durnukly ösüş we XXI asyryň şäherleriniň täze arhitekturasyny döretmek boýunça konstruktiw çözgütleri gözlemek üçin halkara meýdançalarynyň birine öwrülmäge taýýardygy has aýdyň görünýär.

Netijede, häzirki dünýä şäherleriň, infrastrukturalaryň we ýaşaýyş hiliniň global bäsleşiginiň döwrüne çalt girýär. Hut şäherler ýakyn onýyllyklarda ykdysady durnuklylygy, maýa goýum özüne çekijiligini we döwletleriň tehnologik ösüş derejesini kesgitlär. Şeýle şertlerde Merkezi Aziýa Ýewraziýanyň iri şäherleşme özgertmeler giňişliginiň birine öwrülýär.

Biziň ýurdumyz Täze Özbegistan strategiýasyny amala aşyryp, eýýäm häzirki wagtda döwrebap, durnukly we adama gönükdirilen geljek şäheriniň öz modelini döredýär. Giň gerimli özgertmeler, infrastruktura ösüşi, “ýaşyl” gün tertibini ilerletmek we “Täze Daşkent” taslamasy diňe global üýtgeşmelere uýgunlaşmak däl, eýsem sebitiň täze şäherleşme arhitekturasynyň merkezleriniň birine öwrülmek islegini görkezýär.

Awtor: Guli Nizomowa, Daşary syýasat barlaglary we halkara başlangyçlar merkeziniň esasy ylmy işgäri

Material Özbegistanyň Türkmenistandaky ilçihanasy tarapyndan hödürlenildi