Biz köplenç çaganyň üstünligini onuň mekdep bahalary we gazananlary bilen ölçemäge öwrenişdik. Emma bu hemişe onuň hakyky potensialyny görkezýärmi? Käwagt “gowşak okaýan” ýa-da “ýetmez derejede ukyply” diýen bellikleriň aňyrsynda adaty çäkleriň içine sygmaýan aýratyn pikirleniş usuly gizlenýär.

Bilýärmidiňiz, karýerasynyň başynda Walt Disneýi döredijilik ukyby ýeterlik däl diýip hasaplapdyrlar, Albert Eýnşteýn bolsa çagalyk döwründe mugallymlar tarapyndan haýal okuwçy hökmünde kabul edilipdir? Bu hekaýalar az-kem bezelen bolup biler, emma olaryň manysy başga — mekdep bahalary adamyň hakyky mümkinçiliklerini hemişe görkezmeýär.

Mekdep — zehinleriň ýüze çykýan “stadionlarynyň” diňe biridir. Eger çagaňyz 100 metr ylgamakda birinii bolmasa, belki ol ýüzmekde iň gowusydyr, ýöne siz heniz howuza baryp görmediňiz.

Dünýä uly ösüş gazandy. Biz kosmosa uçýarys, emeli aňy döredýäris, adam mümkinçilikleri baradaky düşünjeleri üýtgedýäris. Emma çagalary bahalandyrmak ulgamy henizem köplenç öňki nusgalara esaslanýar.

Adatça biz üstünligi meseleleri çözmek we tekst bilen işlemek arkaly ölçeýäris. Eger çaga bu ugurlarda özüni görkezmese, tiz netije çykarýarys. Şeýle ulgamda käbir çagalar “gowşak” diýen bellik alýarlar. Emma şol bir wagtda olar adamlary inçe duýup, adaty däl çözgütleri oýlap tapyp ýa-da elleri bilen çylşyrymly zatlary döredip bilýärler.

Şonuň üçin pedagogikada intellekte başgaça garaýyş ýüze çykdy.

1983-nji ýylda amerikaly psiholog Goward Gardner intellekti (IQ) diňe bir ukyp hökmünde däl-de, dürli kognitiw (pikirleniş-öwreniş) ulgamlaryň jemi hökmünde düşündirmegi teklip etdi. Bu model doly ylmy subutnama däl, emma adamyň ukyplarynyň dürli görnüşde ýüze çykyp bilýändigi baradaky düşünjäni giňeldýär.

Gardner boýunça intellekt görnüşleri:

• Lingwistiki — sözlere, hekaýalara, dillere höwes

• Logiki-matematiki — sanlar, gurluşlar, kanunalaýyklyklar bilen iş

• Giňişlik — şekil taýdan pikirlenmek, hyýal güýji

• Beden-kinestetiki — hereket arkaly pikirlenmek

• Aýdym-saz — ritme, äheňe, sese duýgurlyk

• Aragatnaşyk (sosial) — başgalara düşünmek ukyby

• Içki şahsy — özüňi seljermek, çuň pikirlenmek

• Tebigy — tebigata we janly ulgamlara duýgurlyk

• Ekzistensial — durmuş, many, uly meseleler hakda pikirlenmek

“Başaramok!” — gutarnykly karar däl

Eger kinestetiki intellekti güýçli bolan çaga fizika diňe tekst we formulalar arkaly düşündirilse, onuň düşünmezligi mümkin.

Bu onuň “ukypsyzlygy” däl-de, düşündiriş usulynyň oňa laýyk gelmezligidir. Oňa görmek, synag etmek, tejribe arkaly duýmak möhümdir.

Ýagdaýy nädip üýtgetmeli

1. Synlaň. Haýsy pursatlarda çagaňyzyň gözi “ýanýar”? Näme oňa hakykatdanam gyzykly?

2. Özi-özünden edýän işlerine üns beriň. Näme bilen höwes bilen meşgullanýar? Surat çekýärmi, konstruktor gurýarmy, oýunlary gurnaýarmy, tebigaty synlaýarmy?

3. Adaty däl güýçli taraplaryny goldaň. Hasaplamak kyn bolsa-da, gurluşyk, oýlap tapmak ýa-da guramak işlerini başarsa — bu hem pikirlenişiň alamatydyr.

4. Deňeşdirmäni aýyryň. Iň dogry ölçeg — onuň düýnki özi bilen deňeşdirmesidir.

Ata-enäniň wezipesi — çagany ulgama “laýyklaşdyrmak” däl-de, onuň güýçli tarapyny tapmagyna kömek etmekdir. Munuň üçin okuw usullaryny çaganyň intellekt görnüşine görä saýlamak möhümdir.

Mysal üçin, tebigy intellekt üçin tebigatda gezelençler, ösümliklere ýa-da öý haýwanlaryna ideg laýykdyr. Aýdym-saz intellekti üçin — ritm we ses bilen oýunlar, saz gurallary bilen tanyşlyk we olary ulanmagy öwrenmek.

Kinestetiki görnüş üçin — tejribeler geçirmek, modelirlemek, sport bilen meşgullanmak ýaly wagt geçirmek usullary laýykdyr. Sosial görnüş üçin — toparlaýyn oýunlar, meýletinçilik, liderlik ukyplaryny ösdürmek.

Çaga öz ukyplarynyň görülýändigini we kabul edilýändigini duýanda, ol kyn düşýän ugurlaryny hem kem-kemden ösdürmäge güýç tapýar.

Şu gün çagaňyza näme diýmeli?

“Sen näme üçin beýle üns bermeýärsiň?” diýmegiň ýerine şeýle diýiň:

1. “Görýän, bu usul saňa laýyk däl. Gel, başgaça synap göreli — surat çekip ýa-da gurup göreli?”

2. “Bahalar — ähli zat däl. Men seniň … gowy başarýandygyňy görýärin” (güýçli tarapyny aýdyň).

3. “Biz saňa laýyk düşünmegiň ýoluny gözleýäris. Ony hökman taparys.”

…Meşhur adamlaryň hekaýalary olaryň ýoly göni bolmandygy üçin bizi ruhlandyrýar. Köpüsi adaty ulgama sygmandyr, emma bu olaryň öz güýçli taraplaryny açmagyna päsgel bermändir.

Elbetde, köp görnüşli intellekt teoriýasy ýeke-täk garaýyş däl. Başga modeller hem bar, ylmy jemgyýetçilik bu mesele boýunça henizem pikir alyşýar.

Emma häzirki gün üçin möhüm pikir şeýle:

“Çaga ulgam bilen gabat gelmezligi mümkin, emma şol bir wagtda uly potensiala eýe bolup biler. Belki, siziň çagaňyz yza galan däldir. Belki, ol diňe öz ýolundan gidýär. Siziň wezipäňiz bolsa ony tizleşdirmek däl-de, şol ýoldan sowdurmazlykdyr.

Şu gün çagaňyzy synlaň: onuň gözüni näme yşyklandyrýar? Belki, hut şol ýerde onuň geljekki üstünliginiň açary bardyr.

Şamämet ANNAÝEW