Näme üçin käbir adamlar 50 ýaşynda hem güýçli we sagdyn görünýär, emma beýleki adamlar 40 ýaşynda dowamly keseller bilen ýüzbe-ýüz bolýar?
Bularyň hemmesi hronologiki (pasportdaky) ýaş bilen biologik ýaşyň arasyndaky tapawut bilen baglanyşyklydyr. Bu tapawudyň açary her öýjükde gizlenen DNA molekulasynda saklanýar.
Her DNA molekulasy uzyn, iki gatly zynjyrdan ybaratdyr. Beden ölçeýjiler bu zynjyryň uçlarynda ýerleşýär. Olar goragly başlyklar ýaly bolup, köplenç ýüpleriň ujuny gorap duran plastik “egletler” bilen deňeşdirilýär. Ýüpleriň ujunyň açylmagynyň öňüni alşy ýaly, beden ölçeýjiler hem öýjük bölünýän wagty genetiki maglumatlary gorap durýar.
Öýjük bölünende DNA-polimeraza kömegi bilen DNA-syny göçürýär. Emma bu proses zynjyryň ahyryna çenli doly ýetip bilmeýär, şonuň üçin her bölünmede DNA biraz gysgalýar.
Uçlarynda beden ölçeýjileriň barlygy üçin, gysgalýan hem şolardyr. Emma olaryň ählisi çäksiz däl. Ortaça, bir öýjük 40–60 gezek bölünip bilner. Bu hadysa Heýflik limidi diýip bilinýär.
Beden ölçeýjiler kritik derejede gysgalanda, öýjük bölünmegi bes edýär, senesenssiýa ýagdaýyna geçýär ýa-da ölýär. Şol pursatdan biologik garrylyk başlaýar.
Häzirki zaman barlaglary şuny görkezýär: beden ölçeýjileriň diňe passiw gurluş däl. Olar öýjük signally işlerine gatnaşýar we öýjükde sowuklama, mitohondriýa ýagdaýyna we umumy metabolizme täsir edip biler.
Käbir tejribe işlerinde (Jack Griffith-iň barlaglaryny hem goşmak bilen) beden ölçeýjiler kritik derejede gysgalanda, öýjük zeperiniň goşmaça mehanizmlerini işläp biler diýip çaklaýar. Emma bu maglumatlar has giňişleýin barlagy talap edýär.
Beden ölçeýjileriň uzynlygy biologik ýaşyň görkezijisi hökmünde hasaplanýar. Olaryň uzynlygy gysga bolsa, ýaş bilen baglanyşykly keselleriň, şol sanda Alzheimer keseli, ýürek-damar keselleri we 2-nji görnüşli süýjilik keseliniň howpy artýar. Ýöne bu gutarnykly karar däl, diňe tendensiýanyň görkezijisidir.
Toplanan maglumatlaryň görkezişi ýaly, beden ölçeýjileriň gysalmak tizligine täsir edýän faktorlar:
• Dowamly stress
• Oksidatiw stress
• Süýjiligiň artmagy
• Çilim çekmek
• Uky ýetmezçiligi
Bu faktorlar adamlaryň täsir edip bilýän zatlarydyr.
Bu prosesi haýalladyp bolýarmy?
Beden ölçeýjileriň gysgalmasyny doly aradan aýyrmak mümkin däl. Emma ony haýalladyp bolýar.
Barlaglar (Dina Ornish-iň işlerini hem goşmak bilen) durmuş ýörelgesinde toplumlaýyn üýtgeşmeler telomerazyň — beden ölçeýjileriň uzynlygyny saklamakda işleýän fermentiň — işjeňligini ýokarlandyryp bilýändigini görkezýär. Munuň manysy “ ýaşarmak” däl, garrylyk tizligini peseltmekdir. Bu ferment kök öýjüklerde, jyns öýjüklerde we käbir immun öýjüklerinde işjeňdir.
Emma ters taraby hem bar: telomerazyň ýokary işjeňligi rak öýjüklerine hem mahsus bolup, olary “baky” edip biler. Şonuň üçin telomerazy gönüden-göni işjeňleşdirmek maslahat berilmeýär (mysal üçin, ýörite serişdeler ýa-da öýjük derejesinde “ýaşarmak” usullary bilen).
Nämeler peýdaly we howpsuz bolup biler:
- Sowuklamany dolandyrmak (iýmitde gök önümler, miwe, omega-3; antioksidantlar; şekeri azaltmak)
- Fiziki hereket (ýöreýiş, agramlyk maşklar, ýeňil kardio)
- Gowy uky (7–8 sagat, günde belli tertipde)
- Stressi dolandyrmak (dem alyş tejribeleri, günde wagtlaýyn dynç alyş, meditasiýa).
Bu ýerde meditasiýa — abstrakt tejribe däl, fiziologik stressi azaltmak üçin guraldyr. Dem we üns konsentrasiýasy nerw ulgamyny durnuklaşdyrmaga kömek edýär.
Sosial gatnaşyklar – uzak ömür üçin iň kembaha garalan faktor
Ýalňyzlyk diňe emosional ýagdaý däl, eýsem fiziologik stressordyr.
Barlaglar sosial izolýasiýanyň beden ölçeýjileriň gysalmak tizligini artdyrýan faktorlar bolan dowamly stress we sowuklama bilen baglanyşyklydygyny görkezýär.
Uzyn wagtlap yalňyzlyk duýýan adamlarda immun goragyna gatnaşýan gan öýjükleri - leýkositlerde beden ölçeýjileriň has gysgalandygy syn edilýär.
Bu gönüden-göni aýrylmazlyk manysynda däl, ýöne möhüm bir düzgüni görkezýär: sosial gatnaşyklaryň hili öýjük derejesinde garrylyk prosesine täsir edip biler.
Türkmen milli medeniýetinde maşgalanyň, goldawyň we durnukly durmuş ýörelgesiniň uly ähmiýeti bar – häzirki zaman maglumatlary hem şeýle faktorlar saglygy saklamaga hakyky kömek edýändigini görkezýär.
Genlerimizi üýtgedip bilemzok. Emma olary nähili amala aşyrýandygymyza täsir edip bileris.
Häzirki wagtda başlap boljak zatlar:
• Her gün 30 minutdan az bolmadyk gezelenç
• Şeker ulanmagy azaltmak
• Ukynyň tertibini düzmek
• Dynç alyş we stressi azaltmak üçin wagt aýyrmak.
Bu ýönekeý ädimler hem öýjük garrylygynyň haýalamagyna goşantdyr.
Sagdynlyk — tötänlik däl. Ol her günki kararlaryň netijesidir.
Maya Annaýewa
