Birnäçe gün mundan ozal başlan ylmy seljermämiz okyjylaryň gyzyklanmasyna eýe boldy. Siziň teswirleriňiz we analitik seljermelerimize salgylanmalaryňyz bir zady görkezdi: biržanyň gury sanlary her birimiz üçin manyly bolanda janlanýar. Şu gün biz taslamamyza resmi taýdan at berýäris. «ORIENTIR» — bu biziň esasy analitigimiz Bekdurdy Amansaryýewiň dünýä energetikasyndaky we ykdysadyýetindäki proseslere özboluşly garaýşydyr. Biz diňe bir habarlary gaýtalap aýtman, eýsem, dünýäniň nirä barýandygyny we onuň daýanç nokadynyň nirededigini düşünmäge kömek etjek ugurlary gözleýäris.

Pars aýlagyndaky dartgynlylyk dünýä supermarketlerinde harytlaryň gymmatlamagyna täsir edýär. Şol bir wagtyň özünde, içerki durnuklylyk galkany ykdysady howpsuzlygy üpjün etmäge hyzmat edýär.

Çarşenbe güni, 18-nji martda dünýä durnuklaşdyrmagyň giň gerimli çäreleri bilen barha artýan geosyýasy töwekgelçilikleriň arasyndaky inçe çyzykda saklanmagyny dowam etdi. Bazarlardaky ýagdaý örän durnuksyz bolmagynda galdy, birža «howasyna» gönüden-göni täsir edýän täze faktorlar orta çykdy. Halkara energetika bileleşiginiň strategik ätiýaçlyklaryndan taryhdaky iň iri möçberde — 400 million barrel nebitiň çykarylmagyna garamazdan, bahalar aşaklamaga howlukmady.

Şu çarşenbe güni gaz bazarlarynda ýagdaý ýene-de ýitileşdi: Pars aýlagyndaky energetika infrastrukturasyna, şol sanda iň iri «Günorta Pars» ýatagyna urulan zarbalar baradaky howsalalyly habarlardan soň, Ýewropada tebigy gazyň bahasy müň kub metr üçin 1180 dollara çenli ýokarlandy.

Pars aýlagyndaky tankerlere we harby desgalara edilen hüjümler baradaky habarlar ätiýaçlyklaryň bazara çykarylmagynyň täsiriniň öňüni kesýär. Şol sebäpli, dünýä bazary bu bogaz arkaly dünýäniň nebit we suwuklandyrylan tebigy gaz gatnawynyň takmynan 20%-niň geçýändigini göz öňünde tutup, «töwekgelçilik üçin goşmaça tölegi» nyrhlara goşýar.

Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň öz energetika serişdelerine eýedigine garamazdan, dünýä ýaýran «benzin ýaňy» ABŞ-a hem täsir etdi. Nýu-Ýorkda we ABŞ-nyň beýleki şäherlerinde ýangyç guýujy bekletlerde bahalar heniz hem ýokarlanmagyny dowam edýär we ortaça bir gallon üçin 3,79 dollara ýetýär (konflikt döwründe 81 sent galdy). Bu bolsa şonsuz hem ýaramaz bolan inflýasiýa hadysalaryny has-da güýçlendirýär.

Şu günki gün dünýä liderleri üçin hem hakykatyň ýüze çykan pursady boldy. Halkara energetika agentliginiň ýolbaşçysy Fatih Birol dünýäniň «ilkinji hakyky ählumumy energetika krizisi» bilen ýüzbe-ýüz bolandygyny açyk boýun aldy. Şol bir wagtyň özünde, Waşingtondan uzak dowam etjek « ätiýaçlyklar urşuna» taýýarlyk baradaky yşaratlar gelip gowuşýar.

Planetaň beýleki tarapynda bolsa, Pekin ulag ýollarynyň howpsuzlygyny derrew üpjün etmek talaby bilen çykyş edýär. Iň iri import ediji hökmünde Hytaý üçin Pars aýlagyndaky deňiz ýollarynyň gowşaklygy — biziň sebitimizden gelýän gury ýer ugurlarynyň ygtybarlylygyna ýene bir gezek baha bermek üçin sebäpdir.

Nebitiň 90%-ni we gazyň ep-esli bölegini Ýakyn Gündogar ýurtlaryndan import edýän Ýaponiýa hem iň ýokary töwekgelçilik zolagynda ýerleşýär, bu bolsa Tokiony ätiýaçlyklaryny 200 günlük sarp ediş derejesinde saklamaga mejbur edýär.

Pars aýlagyndaky näbellilik şu günki günde ykdysadyýet üçin ýaramaz hadysalaryň tizleşdirijisi (katalizatory) hökmünde işleýär. Ormuz bogazyndaky wehimler sebäpli serişdeleriň fiziki taýdan ýetmezçilik etmeginden gorkmak, dünýä treýderlerini logistika çykdajylaryna ägirt uly töwekgelçilikleri goşmaga mejbur edýär. Bu bolsa dünýäniň başga bir künjegindäki käninde bolan bir wakanyň Lissabonuň ýa-da Tokionyň dükanlaryndaky adaty harytlaryň bahasynyň ýokarlanmagyna getirmegi — «domino täsirini» ýatladýar.

Nebit we gaz ägirtleri bähbit ugrunda göreş alyp barýan wagty, bütin dünýäniň ýönekeý adamlary şu soragy berýärler: näme üçin Londonda şu gün 103,50 dollar derejesinde durnuklaşan barreliň bahasy goňşulykdaky çörekhanada çöregiň bahasyna beýle güýçli täsir edýär?

Bu ýagdaý dünýäniň dürli künjeklerinde ýaşaýan adamlara dünýä ykdysadyýetiniň diňe bir ekranlardaky sanlar däl-de, eýsem, sowadyjylarynyň içindäki harytlardygyny ýatlatdy. Sebäbi häzirki zaman oba hojalygy iň köp energiýa sarp edýän we iň gymmat pudaklaryň biridir. Mysal üçin, azot dökünleriniň önümçiligini alsak, ol şu günki günde dünýäniň ekerançylaryna adaty wagtdakysyndan üç-dört esse gymmada düşýär.

Bazary Ýakyn Gündogardaky tupanlary ýagdaýlardan goralan ABŞ-da gazyň bahasy Ýewropadakysyndan dokuz esse arzan — takmynan 130 dollara barabardyr. Şeýle ägirt uly tapwut Ýewropada azyk önümleriniň öndürilmegini örän gymmat hadysa öwürýär we fermer hojalyklarynyň býujetlerini sözüň doly manysynda «ýakyp» tükedýär.

Gök önümler goňşy meýdanda ýetişen bolsa-da, olary ýygnamak, plastmassa gaplamak we dükana eltmek gerek. Islendik önümiň her kilogramynda ýangyç bahasynyň 40 göterimine çenli bölegi «gizlenendir». Nýu-Ýorkda benziniň bahasy bir ýarym dollar, Londonda bolsa iki ýarym dollara golaý bolanda, ahyrky netijede munuň üçin söwda nokadyndaky alyjy töleýär.

Dünýäde emele gelen häzirki ýagdaýda Türkmenistan hakyky pudaga we içki bergisiniň ýoklugyna daýanyp, öz strategiýasyna ygrarlylygyny tassyklaýar. Ýurt öňünden çaklap bolýan durnuklylyk adasy bolmagynda galýar. Türkmenistan diňe bir özüni energiýa bilen üpjün etmek bilen çäklenmän, eýsem dünýä bogazlaryndaky tanker ýollaryna bagly bolmadyk ygtybarly gury ýer ugurlaryny hem saklap galýar.

Bu nukdaýnazardan, ýurduň we sebitiň strategik artykmaçlygy bar. Durnukly bahalardan öz gazyňyň bolmagy — bu öndürijini dünýädäki baha oýnamalaryndan goraýan we içerki bazarda haryt bahasynyň üýtgemegini ýumşadýan görünmez agrar dempferdir (döwlet kadalaşdyryş guralydyr).

Şu nukdaýnazardan, Merkezi Aziýada ýangyjyň ortaça 60 sent töweregi bolan bahasy ygtybarly «görünmez galkan» bolup hyzmat edýär. Ol dünýädäki inflýasiýa ýagdaýynyň adaty dükana baryp-gelmegi maşgala býujeti üçin agyr synaga öwürmegine ýol bermeýär.

Türkmenistanyň energetika howpsuzlygynyň berkdigini, şeýle hem bu ugurda alnyp barylýan işleri täze maglumatlar tassyklaýar. 18-nji martda Pekinde Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedowyň HHR-iň Başlygy Si Szinpin bilen geçiren gepleşikleri energetika hyzmatdaşlygynyň iki döwletiň strategik bileleşiginiň binýady hökmündäki derejesini berkitdi.

Gurbanguly Berdimuhamedowyň «CNPC» korporasiýasynyň ýolbaşçylygy bilen duşuşygy bu dialogyň logiki dowamy boldy. Duşuşygyň dowamynda ýigrimi ýyllyk üstünlikli hyzmatdaşlyk «Galkynyş» gaz känini tapgyrlaýyn özleşdirmek taslamalarynda täze itergä eýe boldy.

Ählumumy energetika ugurlarynda durnuksyzlygyň artýan şertlerinde, Pekindäki bu duşuşyklar Türkmenistanyň Ýewraziýada önüm ibermekde durnuklylygyň we öňünden çaklap bolýanlygyň şerti hökmündäki aýratyn ornuny tassyklady.

Şol gün, 18-nji martda, Aşgabatda geçirilen «Türkmenistanyň geljegine maýa goýumlar» atly halkara forumynda Maliýe we ykdysadyýet ministriniň orunbasary Perhat Ýagşyýew dünýä seljerijilerini Türkmenistanyň tejribesine ünsi çekýän sanlary getirdi: 2025-nji ýylyň jemleri boýunça ýurduň JIÖ-i 77,4 milliard dollardan geçdi, ösüş depgini bolsa 6,3% deň boldy.

Şol bir wagtyň özünde, inflýasiýany pes derejede — bary-ýogy 3,2%-de saklamak başardýar, daşarky bergi bolsa jemi içerki önüme bolan gatnaşykda simwoliki 3%-e deňdir. Ählumumy bergi krizisiniň şertlerinde bu hakyky makroykdysady galadyr. Türkmenistanyň we tutuş Merkezi Aziýa sebitiniň geografiki ýerleşişiniň bolsa Demirgazyk – Günorta we Günbatar – Gündogar yklymara geçelgeleriniň çatrygy diýlip atlandyrylmagyna ähli esaslar bar.

Şundan ugur alyp, dünýä nebitiniň bahasyna biziň günortanlyk naharymyzyň bahasynyň hem girýändigini nazarda tutsaň, ählumumy oýunda kimiň öz serişdeleriniň, sagdyn maliýe ýagdaýy we sarp edijä barýan goralan göni ýoly bar bolsa, şol hem utýar.

Galan zatlar barada bolsa — ertir...