Redaksiýadan: Biz dünýä energetika bazaryndaky düýpli özgermelere bagyşlanan ORIENT-iň eksklýuziw seljermesesini — awtorlyk makalasyny dowam edýäris. Neşirimiziň baş redaktory Bekdurdy AMANSARYÝEW ählumumy ýangyç «tupanlarynyň» şertlerinde Merkezi Aziýa sebitiniň näme üçin «ykdysady oazis» derjesini saklaýandygyny we durnuklylygyň hakyky bahasynyň nämededigini seljerýär.

ORIENT / ANALYTICS. Nebit bazarynda gowşak deňagramlylyk emele geldi. Emma sişenbe güni ählumumy «tupan» bilen sebit durnuklylygynyň arasyndaky tapawudy aýdyň görkezdi. Dünýäniň maliýe merkezleri ätiýaçlyk nebitiniň hasabyna «ýangyny öçürmäge» synanyşýan wagtynda, Merkezi Aziýa sebiti bilermenleriň makroykdysady durnuklylyk (bu ulgamyň daşky zarbalara garşy deňagramlylygyny saklap bilmek ukybydyr) diýip atlandyrýan häsiýetini görkezdi.

Ýapon we amerikan ätiýaçlyklarynyň ulanylyp başlanmagy wagtlaýyn «baha çägini» döretdi. Brent markaly nebit şu gün — islendik pursatda üzülmäge taýýar duran gaty çekilen kiriş ýalydyr. Ol $101–$102 töwereginde durnuksyz saklanyp dur.

Ykdysadyýetde bu nusgawy «garaşylýan bazar» — gatnaşyjylaryň ýagdaý aýdyňlaşýança karar bermekde haýallyk edýän ýagdaýydyr. Halkara energetika agentliginiň sarp edijileri öz esasy artykmaçlyk görkezdiler, emma öndürijiler, ilkinji nobatda Saud Arabystany we Russiýa ýaly «OPEK+»-iň agzalary, iň ökde oýunçylara mynasyp «strategiki arakesmäni» saklaýarlar. Bu pat ýagdaýy bolup, onda esasy walýuta dollar däl-de, sabyrlylykdyr.

Dünýä energetikasyndaky «küşt oýny» iň ýokary derejede alnyp barylýar. Donald Tramp bahalary «howpsuzlyk üçin töleg» diýip atlandyryp, amerikan sarp edijileriniň bähbitleri bilen ABŞ-nyň eksportçy hökmündäki peýdasynyň arasynda deňagramlylygy saklaýar.

Ýaponiýa sözden herekete geçen ilkinji ýurt boldy we düýn Günüň dogýan ýurdunyň raýatlaryny inflýasiýa zarbysyndan goramak üçin öz ätiýaçlygyndan rekord derejedäki 80 million barrel nebiti çykardy.

Bu oýunda Hytaý aýratyn orun tutýar. Waşington we Tokio öz ambarlaryny görkezme hökmünde «açýan» wagty, beýlekiler bolsa galmagal edýän wagty, dymyşlygy käwagt beýleki paýtagtlaryň gaty sesli beýanatlaryndan has agramly bolan «arkaýyn ägirt» ýaly Hytaý, öňüni alyş ätiýaçlygy toplamak strategiýasyny ýöredýär.

Şeýlelikde, şu ýylyň ilkinji iki aýynda Hytaý nebit importyny 16% golaý artdyrdy. Mart aýynyň başyna çenli onuň ätiýaçlyklary (kommersiýa we strategik) ägirt uly möçbere — 1,2–1,3 milliard barrele ýetdi. Bu möçber ýurda 3–4 aýlap doly awtonom ýaşmaga ýeterlikdir.

Mundan başga-da, Hytaý öz wagtynda öňüni alyş çärelerini görüp, Russiýadan gelýän üpjünçilige geçdi we ýylyň başynda ony günlük 2,1 million barrele çenli köpeltdi. Pekin üçin bu diňe bir satyn alyş däl-de, eýsem deňiz gabawlaryna bagly bolmadyk howpsuzlyk «gury ýer köprüsiniň» döredilmegidir.

Şunlukda, 1,2 milliard barrelden gowrak nebitden ybarat «kislorod ýassygyna» eýe bolan Hytaý Halk Respublikasy, senagaty goldamak üçin energiýany ýurduň içinde «beklemek» kararyna geldi we öz ýangyjynyň (esasan benzin we dizel) eksportyna gadaganlyk girizdi. Bu bolsa içki durnuklylygy şertlendirýär.

Pekin anyk görkezýär: «tupanlardan» iň gowy gorag — diňe bir doly çelekler däl, eýsem wagtyň synagyndan geçen gury ýer ugurlary we materikdäki ygtybarly hyzmatdaşlardyr. Biziň sebitimiz üçin bu möhüm yşaratdyr — turba geçiriji arkaly arabaglanşyklaryň durnuklylygy şu gün islendik birža oýunlaryndan has ýokary bahalanýar.

Şol bir wagtyň özünde, «OPEK+» köp manyly dymyşlygy saklaýar. Olaryň wezipeleri — «strategik sabyrlylyk». Bileleşik bazaryň deňagramlydygyna ynanýar we turbalaryň wentillerini açmaga howlukmaýar. Bähbitleriň bu çaknyşygynda Türkmenistan öz ugruna ygrarlylygyny tassyklaýar. Ägirtler jedelleşip durka, biziň ýurdumyz şu günki gün barrelden hem has ýokary bahalanýan zady — çaklap bolýan durnuklylygy eksport etmegini dowam etdirýär.

Adama düşýän basyşyň gerimine düşünmek üçin, 17-nji martda dünýä paýtagtlarynyň ýangyç guýujy bekertlerine seretmek ýeterlik boldy. Londonda bir litr benziniň bahasy $2,50 (bir hepdede 12% gymmatlady) golaýlady, Nýu-Ýorkda — $1,45 (15%), Berlinde bahalar $2,36 geçdi (10%), Tokioda bolsa — $1,12 (subsidiýalary hasaba alanyňda hepdelik — 8%).

Şu şertlerde Merkezi Aziýadaky ortaça baha durnuklylyk bilen $0,55 – $0,65aralygynda saklanyp, ykdysady oazis bolup görünýär. Şuny düşünmek möhümdir: gymmat benzin — bu «import edilýän inflýasiýadyr» (getirilýän harytlaryň gymmatlamagy sebäpli içki bazarda bahalaryň ýokarlanmagy).

Eger Londonda ýangyç dört esse gymmat bolsa, onda islendik harydyň eltilmegi hem birnäçe esse gymmat düşýär. Emma biziň sebitimizdäki durnukly içki nyrhlar dünýädäki bahalaryň «ýangynynyň» bize geçmegine ýol bermeýär.

Ýewropada we Aziýada gazyň bahalary $1100 ýokary galmagyny dowam etdirýän wagty, Türkmenistan energetika özygtyýarlylygynyň (serişdeleri dolandyrmakda doly garaşsyzlygyň) artykmaçlygyny tassyklaýar. Birža gazy bilen biziň turba geçiriji ulgamymyzyň arasyndaky tapawut — edil suwy tötänleýin söwdagärden satyn almak bilen, öz hususy ýerasty guýuňa eýe bolmagyň arasyndaky tapawut ýalydyr. «Turba» maýa goýan tarap uzak möhletleýin şertnamalar bilen goralandyr we nyrh immunitetine — bazaryň bökdençliklerinden goraglylyga eýedir.

Netijede näme? Şu günki krizis — biziň ýaş neslimiz üçin amaly mekdepdir. Ol ýaşlara başgalaryň bulam-bujarlygy görýän ýerinde mümkinçilikleri görmegi öwredýär.

Dünýädäki bu «yralanmalara» seredip, geljekki diplomatlar we ykdysatçylar iň esasy zada — hatda şeýle ýagdaýlarda-da gündogar başa-baş söweş sungatynyň ussatlaryna mahsus bolan durnuklylygy saklamagy öwrenýärler. Bu bolsa passiwlik däl-de, eýsem hakyky pälwana mahsus bolan ýagdaýy doly gözegçilikde saklamagyň ýokary görnüşidir.