ORIENT / ANALYTICS. Dünýä ykdysadyýeti şu hepdä seresaply ynam bilen girmegi başardy. Duşenbe güni, 16-njy martda bolup geçen iň möhüm waka — Ýaponiýanyň nebit ätiýaçlyklarynyň ulanyşa goýberilmegi boldy. Tokio görlüp-eşidilmedik ädim ädip, döwlet we hususy strategik gorlaryndan 80 million barrel nebiti bazara çykardy.

Tutuş ýurduň 45 günlük sarp edişine deň bolan bu äpet nebit göwrümi, Halkara energetika agentlygyna agza 32 döwletiň umumy tagallalarynyň bir bölegine öwrülen hereketi amala aşyrdy. Bu ädim Brent nebitiniň bahasyny $101–$103 aralygynda saklamaga kömek edip, howpsuzlyk, elýeterlilik we üpjünçiligiň ygtybarlylygy arasynda deňagramlylygy tapdy. Nebitiň nyrhy $100geçende, Ýaponiýa şu gününi halas etmek üçin ozal toplan nebit ätiýaçlyklaryndan geçdi.

Emma nebitiň «kiçi dogany» — tebigy gaz — $1150–$1200 aralygyndaky wajyp çäkde, ýokary basyş astynda galmagyny dowam edýär. Şunlukda, bu ýerde örän möhüm bir tapawut bar — şu günki günde suwuklandyrylan gaz tankerlerine däl-de, turba geçirijiler ulgamlaryna bil baglanlar uly utuş gazandylar.

Uzak möhletleýin turba geçiriji taslamalarynda baha, adatça, şertnamada bellenen çäkler — nyrhyň iň ýokary we iň pes derejeleri bilen goralýandyr. Biržadaky nyrhlar näçe ýokary galsa-da, turba arkaly akýan gaz öz borçnamalaryna wepaly galyp, durnuklylygy üpjün edýär. Ony gurmak, elbetde, gymmat düşýär, emma bazardaky bulam-bujarlyk döwürlerinde gaz geçirijiler durnuklylygyň «ýokary matematikasy» bolup hyzmat edýär.

Dünýä döwletleriniň görýän gyssagly çärelerine syn edeniňde, öz sebitimiziň geçen ýoly biygtyýar ýada düşýär. Bu babatda Türkmenistanyň gaz taryhy — sabyrly tutanýerliligiň krizislerden nähili üstün çykýandygynyň ýylýazgydydyr. Şol sapaklar bolsa ýurda öz energetika we ykdysady garaşsyzlygyny berkitmäge köp babatda ýardam etdi.

2008-nji ýylyň sapagy: Dünýä ählumumy maliýe çökgünliginden sarsýan wagty, Türkmenistan öz energetika howpsuzlygynyň binýadyny tutanýerlilik bilen berkitdi.

Onuň deregine 2014-nji ýylyň sapagy geldi. Dünýä biržalarynda nyrhlar birden aşaklap, pese düşen wagty, Türkmenistan Ýewraziýa energetika ýollarynyň ygtybarly halkasyna öwrülmäge çalşyp, iň iri gaz magistrallaryny maksada okgunly meýilleşdirmegi we gurmagy dowam etdirdi.

Şu günki durnuklylyk — ýyllaryň dowamynda gazanylan krizise garşy «immunitetiň» netijesidir. Beýleki döwletler ätiýaçlyk gorlarynyň näçe güne ýetjekdigini hasaplaýan mahaly, biziň sebitimiz öz serişde binýadynyň ygtybarlylygyna daýanýar.

Emma geliň, objektiw bolalyň. Ählumumy ykdysadyýeti bir-biri bilen baglanyşykly gaplara meňzeýär. Adaty adamyň gapjygyna düşýän agramyň möçberine düşünmek üçin, şu duşenbe güni dünýäniň paýtagtlaryndaky ýangyç guýujy bekletlerine seretmek ýeterlikdir.

Meselem, Londonda bir litr benziniň bahasy $2.50 golaýlady. Ýewropa Bileleşiginiň bitewi bazaryndan çykan britanlylar bu zarby has ýiti duýýarlar — logistika göni gözüň öňünde gymmatlaýar.

Nýu-Ýorkda bolsa bir gallon ýangyjyň bahasy taryhy rekord derejä — $5.10 (ýa-da litri üçin $1.35) çykdy. Bu bolsa «hiç wagt ýatmaýan şäher» üçin iň ýokary taryhy görkezijidir. Bir hepdede bahalaryň ýokarlanmagy 15 göterimden hem geçdi.

Berlinde ýangyjyň bahasy bir litr üçin €2.25 bolan psihologik çäkden geçdi. Germaniýadaky «ýiti dilli» adamlar muna eýýäm «durmuş üçin ýangyç salgydy» diýip at berdiler.

Tokioda bolsa, 80 million barrel nebitiň ätiýaçlykdan çykarylmagyna garamazdan, ýangyç bekletlerindäki baha 175 ýene ýetdi. Bu bolsa bary-ýogy üç günüň içinde bahanyň 10% ýokarlanmagydyr! Döwletiň goldawy bolmasa, nebitiň bahasy «asmana göterilerdi». Onuň nirede saklanjakdygyna bolsa hiç hili kepillik ýok.

Gymmat benzin — bu her bir azyk daşaýan ýük ulagynyň içindäki tölegini tölemeli bolan «görünmeýän ýolagçy» ýalydyr. Şeýle ýagdaýlarda «getirilýän inflýasiýa» diýen düşünje ýüze çykýar. Bu näme diýmek?

Öz meýdanyndaky oty bilen sygryny iýmitlendirýän fermeri göz öňüne getiriň. Onuň süýt öndürmek üçin şahsy çykdajylary artmady, ýöne gazanan puluna satyn alýan zatlary dünýä bazarynyň täsiri bilen gymmatlaýar. Şol sebäpli fermer öz deňagramlylygyny saklamak üçin süýdüň bahasyny galdyrmaly bolýar. Emma hususy energetika binýady Türkmenistana şol meşhur»import edilýän inflýasiýa» ýagdaýyny has ýeňil geçirmäge mümkinçilik berýär.

OPEK+ tarapyndan görkezilýän strategik säginme barada birnäçe söz. Energetika krizisi şertlerinde-de ägirtleriň arasyndaky garşylykly göreş bes edilmeýär. Ýaponiýanyň energetika ätiýaçlyklaryny ulanmak boýunça «desant operasiýasy» OPEK+ tarapyndan ünsden düşürilmedi. Ätiýaçlyklaryň köp mukdarda bazara çykarylmagynyň nyrhlary aşakladyp biljekdigine düşünip, Saud Arabystanyтнх we Russiýaтнх ýolbaşçylygyndaky bileleşik «daşyndan synlaýjy, emma gyzyklanma bildirýän» tarap hökmündäki orny eýeledi.

Ýakyndaky maslahatlarda ylalaşyga gatnaşyjylar Halkara energetika agentliginiň hereketlerine jogap hökmünde önümçiligi artdyrmak niýetleriniň ýokdugyny tassykladylar. Agentlik strategik ätiýaçlyklaryny bazara çykarýan mahaly, OPEK+ bolsa önümçiligi artdyrmaga howlukmaýar. Sebäbi bu göreşde wagtlaýyn ätiýaçlygy däl-de, uzak möhletleýin serişdesi bolan tarap ýeňiş gazanýar.

Netijede: ähli gizlin we äşgär gurallary bilmek — bu hem hakyky serişdedir. Dünýä gutulyşy ätiýaçlyklardan gözleýär, paýhasly adam — gatnaşyklaryň ygtybarlylygyndan we pähimli parahatlykdan.

Şu günüň habarlary şulardan ybarat. Ertire çenli...