Dünýä ykdysadyýetinde bolup geçýän çalt özgerişlikleriň şertlerinde ulag we logistika diňe bir infrastruktura elementi bolman, eýsem ykdysady we geosyýasy täsiriň iň möhüm gurallarynyň birine öwrülýär. Şeýle ýagdaýda Türki Döwletleriň Guramasy (TDG) kem-kemden Ýewraziýadaky sebit hyzmatdaşlygynyň iň geljegi uly bolan platformalarynyň birine öwrülýär. Guramanyň işinde ulag-üstaşyr gatnaşyklaryny ösdürmek aýratyn orun eýeleýär, sebäbi bu ulgam häzirki wagtda türki döwletleriň ykdysady integrasiýasynyň binýadyna öwrülýär.

Şunuň bilen baglylykda, 14–15-nji maýda Türkestan şäherinde (Gazagystan Respublikasy) geçirilmegi meýilleşdirilen TDG-niň resmi däl sammiti Guramanyň ornuny has-da pugtalandyrmakda, gatnaşyklary çuňlaşdyrmakda hem-de ähli gatnaşyjy döwletleriň tagallalaryny birleşdirmekde nobatdaky oňyn ädim bolar.

Ulag – täze ýewraziýa arhitekturasynyň binýady

Häzirki wagtda TDG-a agza döwletleri ykdysadyýetden we energetikadan başlap sanly tehnologiýalara hem-de emeli aň ulgamyna çenli 40-dan gowrak ugur boýunça hyzmatdaşlyk edýärler. Şeýle-de bolsa, ulag-üstaşyr ulgamy kem-kemden integrasiýanyň esasy hereketlendirijisine öwrülýär.

Bu bolsa türki döwletleriň özboluşly geografik ýerleşişi bilen baglydyr. Sebit Ýewropany, Merkezi Aziýany, Hytaýy, Ýakyn Gündogary we Günorta Aziýany birleşdirýän iri halkara ugurlarynyň çatrygynda ýerleşýär. Aslynda, täze ýewraziýa logistika ulgamy emele gelýär we onda TDG ýurtlary Gündogar bilen Günbataryň arasynda esasy birleşdiriji halka hökmünde çykyş edýär.

Global üpjünçilik zynjyrlarynyň üýtgemegi hem-de ulag ugurlaryny ulanmak boýunça bäsdeşligiň güýçlenmegi şertlerinde sebitiň döwletleri diňe bir öz infrastrukturalaryny pugtalandyrmaga däl, eýsem bitewi üstaşyr we logistika giňişligini döretmäge hem çalyşýarlar.

Bitewi ulag syýasatynyň kemala gelmegi

Soňky ýyllarda TDG-niň çäklerinde ulag ulgamynyň strategik ähmiýetini kesgitleýän berk kadalaşdyryjy-hukuk binýady döredildi. Bu ulgam “Türki garaýyş – 2040” we “TDG-niň 2022–2026-njy ýyllar üçin strategiýasy” ýaly resminamalarda öz beýanyny tapdy.

2022-nji ýylda geçirilen Samarkand sammiti aýratyn ähmiýetli boldy. Sammitiň netijesinde Halkara kombinirlenen ýük daşamalary baradaky Ylalaşyk hem-de Ulag özarabaglanyşygy Maksatnamasy kabul edildi. Bu resminamalar türki döwletleriň arasynda hyzmatdaşlygyň täze eýýamyny açdy we ýakyn geljek üçin anyk amala aşyryş mehanizmlerini kesgitledi.

2026-njy ýylda “e-CMR” ulgamynyň ornaşdyrylmagy hem möhüm ädim boldy. Bu ulgam ulag resminamalarynyň dolanyşygyny elektron görnüşe geçirmäge mümkinçilik berdi. Netijede, býurokratik düzgünler azaldy we ýükleriň döwlet serhetlerinden geçişi çaltlandy. Şol bir wagtda hyzmatdaşlyk gümrük işleriniň sanlylaşdyrylmagy, elektron rugsatnamalaryň girizilmegi we üstaşyr düzgünleriň bir nusga getirilmegi ugrunda hem ösdürilýär.

Hyzmatdaşlygyň institusional taýdan pugtalandyrylmagy

Soňky ýyllarda TDG ulag integrasiýasynyň institusional binýadyny yzygiderli ösdürýär we hyzmatdaşlygy diňe syýasy beýannamalar derejesinden amaly giňişlige geçirýär. Bu işde Gurama agza ýurtlaryň degişli edaralarynyň yzygiderli duşuşyklary esasy orny eýeleýär.

Şeýlelikde, 2026-njy ýylyň aprelinde Bişkek şäherinde geçirilen TDG-niň ulag ministrleriniň duşuşygynda sebitara ulag geçelgelerini ösdürmek we serhetlerden geçişdäki päsgelçilikleri aradan aýyrmak meselelerine esasy üns berildi. Aslynda gürrüň Aziýa bilen Ýewropanyň arasyndaky ýük dolanyşygynyň artmagy şertlerinde TDG ugurlarynyň bäsdeşlige ukyplylygyny ýokarlandyrmaga ukyply ylalaşylan sebit ulag ulgamyny döretmek barada barýar.

Şuňa meňzeş meseleleri 2022-nji ýyldan bäri demir ýol edaralarynyň ýolbaşçylarynyň duşuşyklary hem çözýär. 2025-nji ýylyň oktýabrynda Bişkekde geçirilen mejlisde ýük daşamalary dolandyrmak we demir ýol aragatnaşygynyň netijeliligini ýokarlandyrmak meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy. Bu ýagdaý TDG ýurtlarynyň ulag düzgünlerini bir nusga getirmäge we sebitde logistika çykdajylaryny azaltmaga çalyşýandygyny görkezýär.

Institusional ösüşiň goşmaça ädimi hökmünde 2024-nji ýylda Daşkent şäherinde TDG-niň ýanynda logistika merkezleriniň we ýük daşaýjylarynyň Birleşiginiň döredilmegi boldy. Bu gurluşyň peýda bolmagy işewürligiň ulag integrasiýasy proseslerine has çuňňur çekilýändigini görkezýär.

Ulag geçelgeleri – TDG integrasiýasynyň strategik binýady

TDG-niň ulag strategiýasynyň esasy ugurlarynyň biri Gündogar bilen Günbatary, şeýle-de Ýewraziýanyň Demirgazygy bilen Günortasyny birleşdirýän halkara geçelgeleriň ösüşine esaslanýan bitewi ulag özarabaglanyşygy giňişligini döretmekden ybaratdyr.

Bu ulgamda Merkezi Aziýanyň we Günorta Kawkazyň üsti bilen Hytaý bilen Ýewropany birleşdirýän “Orta geçelge” aýratyn ähmiýete eýe bolýar. Global logistika ulgamynyň özgermegi, geosyýasy durnuksyzlyk we söwda ugurlarynyň diwersifikasiýasy şertlerinde bu geçelge Ýewraziýanyň iň geljegi uly bolan ulag arteriýalarynyň birine öwrülýär. 2020-nji ýylda bu ugur boýunça daşamalaryň möçberi çäkli bolan bolsa, 2025-nji ýylda ol 5 million tonnadan geçip, takmynan 6 esse ýokarlandy. Bu bolsa “Orta geçelgäniň” alternatiw ugurdan global ulag ulgamynyň möhüm bölegine öwrülýändigini görkezýär.

Şol bir wagtyň özünde bu geçelgäniň ähmiýeti diňe üstaşyr funksiýasy bilen çäklenmeýär. TDG döwletleri üçin onuň ösüşi söwda-ykdysady gatnaşyklaryň pugtalandyrylmagyny, daşary bazarlara çykalganyň giňeldilmegini, maýa goýumlaryň çekilmegini we milli ykdysadyýetleriň daşarky täsirlere garşy durnuklylygynyň ýokarlandyrylmagyny aňladýar. Uzak möhletleýin geljekde “Orta geçelge” täze ýewraziýa özarabaglanyşygynyň nusgasynyň binýady hökmünde garalýar.

TDG-niň ulag strategiýasynyň möhüm elementleriniň biri “Hytaý – Gyrgyzystan – Özbegistan” demir ýol magistralynyň amala aşyrylmagydyr. Bu taslama Merkezi Aziýanyň iň iri infrastruktura taslamalarynyň biri hasaplanýar. Onuň gurluşygy 50 köprüni we umumy uzynlygy 120 kilometre golaý bolan 29 tuneli öz içine alýar hem-de bahasy takmynan 4,7 milliard dollar diýlip kesgitlenýär.

Taslamanyň durmuşa geçirilmegi Hytaý bilen Ýewropanyň arasynda ýük daşamagyň möhletlerini ep-esli gysgaltmaga, Merkezi Aziýanyň üstaşyr mümkinçiliklerini güýçlendirmäge we TDG-niň ulag ulgamynyň integrasiýasyny çuňlaşdyrmaga mümkinçilik berer. Şeýlelikde, bu ugur sebitiň logistika gurluşyny üýtgedip biljek strategik ugra öwrüler.

Şeýle hem, Günorta Aziýanyň takmynan 1,9 milliard ilatly we jemi içerki önümi 3,5 trillion dollar töweregi bolan bazarlaryna çykalga açýan Owganüsti geçelgesiniň ösdürilmegi hem uly ähmiýete eýe bolýar. Merkezi Aziýa döwletleri üçin bu daşary söwdany diwersifikasiýalaşdyrmak, eksport ugurlaryny giňeltmek we ulag çykdajylaryny azaltmak mümkinçiliklerini döredýär. Şol bir wagtda Owganüsti ugrunyň söwdanyň, maýa goýumlaryň we senagat kooperasiýasynyň işjeňleşmegi arkaly sebiti ykdysady taýdan durnuklaşdyrmaga hem täsir edip biljekdigi bellenilýär.

Özbegistan – TDG-de ulag integrasiýasynyň hereketlendirijisi

Özbegistan 2019-njy ýylda TDG-ä goşulaly bäri ulag we logistika ulgamy ýurduň Guramanyň çäklerindäki daşary ykdysady strategiýasynyň esasy ugurlarynyň birine öwrüldi. Global logistika zynjyrlarynyň özgermegi, alternatiw ýewraziýa ugurlarynyň ähmiýetiniň artmagy we halkara ulag geçelgeleri boýunça bäsdeşligiň güýçlenmegi şertlerinde Daşkent TDG-niň bitewi ulag-üstaşyr giňişligini döretmek boýunça toplumlaýyn gün tertibini yzygiderli öňe sürýär.

Bu ugurda Şawkat Mirziýoýew tarapyndan öňe sürülýän başlangyçlar möhüm orun eýeleýär. Ol ulag ulgamyny sebit integrasiýasynyň we ykdysady ösüşiň esasy faktorlarynyň biri hökmünde görýär. Eýýäm 2021-nji ýylda Türkiýede geçirilen TDG sammitinde döwlet Baştutany ulag we üstaşyr ulgamlaryna ulgamlaýyn çemeleşmäniň zerurdygyny belläp geçdi. Bu bolsa Guramanyň çäklerinde köpugurly iş formatyna geçişi aňlatdy.

Bu gün tertibi 2022-nji ýylda geçirilen Samarkand sammitinde has-da güýçlendirildi. Şonda Özbegistan multimodal ugurlaryň ösdürilmegini we “e-TIR”, “e-Permit”, “e-CMR” ulgamlarynyň girizilmegini goldady.

Şol ýylda “Doganlyk portlar” başlangyjyna Özbegistanyň “Universal Logistics Services” (Daşkent), “Ahtaçi” (Andižan) we “Termez Cargo Center” (Surhanderýa) logistika merkezleri goşuldy. Bu bolsa Özbegistanyň ulag infrastrukturasyny sebit logistika ulgamyna integrasiýalaşdyrmak boýunça amaly ädim boldy.

2023-nji ýylda Astana şäherinde geçirilen TDG sammitinde Özbegistan ulag ugurlaryny diwersifikasiýalaşdyrmak we “Orta geçelgäni” ösdürmek meselelerine ýene-de ünsi jemledi. Bu geçelgäniň Aziýa bilen Ýewropanyň arasynda strategik ähmiýetli ugur bolup durýandygy nygtaldy. Şeýle hem, Daşkent TDG ýurtlaryny Hytaýyň, Günorta Aziýanyň we Ýewropanyň bazarlary bilen birleşdirýän ulag arteriýalarynyň giňeldilmegini goldady.

Bu syýasatyň logiki dowamy hökmünde 2024-nji ýylyň noýabrynda Bişkekde geçirilen TDG sammitinde üstaşyr nyrhlaryny optimizirlemek, bilelikdäki logistika mehanizmlerini döretmek we elektron resminama dolanyşygyna geçmek meselelerine aýratyn ähmiýet berildi.

2025-nji ýylyň maýynda Wengriýada geçirilen TDG-niň resmi däl sammitinde Özbegistan Hazarüsti ugry boýunça “bir penjire” we “ýaşyl geçelgeler” ulgamlaryny çaltlandyryp ornaşdyrmagy teklip etdi. Öz gezeginde, 2025-nji ýylyň noýabrynda Gabala şäherinde geçirilen TDG sammitinde “Orta geçelgäniň” bäsdeşlige ukyplylygyny ýokarlandyrmak, infrastrukturalary döwrebaplaşdyrmak we beýleki meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy. Şeýle hem bu ugruň “Hytaý – Gyrgyzystan – Özbegistan” demir ýoly hem-de Owganüsti geçelgesi bilen baglanyşdyrylmagyna aýratyn ähmiýet berildi. Bu bolsa giň sebitde täze ulag özarabaglanyşygy ulgamyny emele getirýär.

Özbegistanyň TDG-niň ulag gün tertibindäki ornunyň güýçlenýändiginiň amaly subutnamasy hökmünde 2025-nji ýylyň 12-nji noýabrynda Daşkentde multimodal ýük daşamalary boýunça halkara forumyň geçirilmegi boldy.

Umuman aýdanyňda, türki döwletler hyzmatdaşlyk pikirlerinden bitewi özarabaglanyşyk giňişligini döretmäge geçmäge taýýardyklaryny eýýäm görkezýärler. Bilelikdäki infrastruktura taslamalary, sebitara geçelgeleriň ösdürilmegi, logistika ulgamynyň sanlylaşdyrylmagy we Özbegistanyň bu prosesleri ilerletmekdäki işjeň orny TDG giňişliginde täze ulag arhitekturasynyň binýadyny emele getirýär.

Awtor: Sarwar Kamolow, Özbegistan Respublikasynyň Prezidentiniň ýanyndaky Strategik we sebitara barlaglar institutynyň baş ylmy işgäri

Makala Özbegistan Respublikasynyň Türkmenistandaky Ilçihanasy tarapyndan hödürlenildi