ORIENTIR | 11-nji aprel. Biz dünýä bazarlarynda energetika serişdeleri, tehnologiýalar we umuman, syýasy geljek ugrunda barlyşyksyz bäsleşigiň dowam edýän, ählumumy derejede düýpli üýtgeşmeleriň bolup geçýän döwründe ýaşaýarys.

Emma şu gün, 11-nji aprele bellenen «X sagadynyň» öňüsyrasynda dünýä dymyşlyga bürendi. Anna gününiň ýary gijesinden şenbe gününiň ir säherine geçiş bizi geň galdyryjy dymyşlyk bilen garşylady, emma aslynda bu dymyşlyk nebitiň iň soňky damjasyna çenli dowam etjek söweşleriň täze tapgyrynyň öňündäki sähelçe dyngy bolup çykdy.

Iş hepdesiniň ahyryna we dynç alyş günleriniň başlangyjyna dünýä biržalaryndaky umumy ýagdaý sowaýan külüň galyndysyny ýatlatdy. Pars aýlagyndaky durnuksyz ýaraşyk wagtlaýynça spekulýatiw alawyny öçürdi, emma hakyky serişde ýetmezçiliginiň düýpli meselelerini çözüp bilmedi.

Dartgynly garaşyş ýagdaýynda nebitiň bahasy «sowuk» peselmegini görkezdi; Londonda Brent nebitiniň bir barreli 96,40 dollar, amerikan WTI nebiti bolsa 91,20 dollara çenli aşaklady.

Bazar hut şol sagatda Pakistandaky gepleşikleriň üstünlikli bolmagyna umyt edip, demiňi alman garaşýan ýalydy. Emma OPEK+ topary dymmagyny dowam etdirdi; olar Ormuz bogazy açylmanza, kwotalar baradaky islendik sözüň güýjsüzdigine düşünýärler.

Aziýa Ýakyn Gündogardan iberilýän nebitiň iň möhüm alyjysydyr. Hytaýyň energiýa serişdelerine bolan isleginiň takmynan 50%-i Pars aýlagyna baglydyr, Taýwan we Günorta Koreýa üçin bu görkeziji takmynan 65-67%-e ýetýär, Filippinler we Ýaponiýa bolsa dolulygyna diýen ýaly şol sebitden gelýän serişdelere garaşlydyr.

Şu nukdaýnazardan seredeniňde, üpjün edijileriň ýagdaýy gaty gynandyrjy görünýär. Analitikleriň pikirine görä, Ýakyn Gündogar ýurtlary krizisden ýeten zyýanyň öwezini tiz wagtda dolup bilmezler. Saud Arabystany guralan hüjümler sebäpli nebit önümçiligini bir günlik mukdaryny 600 müň barrel azaltdy. Kataryň zawodlary bolsa suwuklandyrylan gazy öndürmek ukybynyň 17%-ini ýitirdi.

Şu makroykdysady näbellilik, üpjün edijileriň mümkinçilikleri bilen alyjylaryň islegleriniň dürli ugurlara gönükmegi bütin dünýädäki adaty adamlaryň jübsüne derrew täsir etdi we benzine bolan islegiň çuňňur gapma-garşylygyny ýüze çykardy. Gonkongda bir litr benziniň bahasy 4,15 dollara ýetip, iň ýokary derejä göterildi, Berlin we London şäherlerinde bolsa bahalar 2,20 dollara golaýlady. Bu ýagdaý müňlerçe adamy «ýangyç syýahatçylaryna» öwrülmäge we arzan benzin gözläp goşny ýurtlara gitmäge mejbur edýär.

Trampyň Eýran bilen ýaraşyk yglan edenine garamazdan, ABŞ-da hem ýangyç gymmatlamagyny dowam etdirýär. Şol bir wagtyň özünde, Merkezi Aziýada özboluşly asudalyk saklanyp galýar. Dünýäniň beýleki künjeklerinde ýangyç guýulýan nokatlarda bir adama ýigrimi litrden artyk bermezlik ýaly berk çäklendirmeler girizilen bolsa-da, Türkmenistanda benziniň bahasy durnuklylygyny saklaýar — bir litri takmynan 0,43 dollar töweregi. Irlandiýa ýaly käbir ýurtlarda bolsa ýangyç guýujy beketlerinde benzin gutaryp barýar.

Ýagdaý şeýle bir ýitileşdi welin, Ýaponiýa iň soňky çärä baş urdy: deňiz arkaly üpjünçiligiň çalt dikeldilmegine bolan ynamyň örän gowşakdygyny boýun alyp, özüniň strategik nebit ätiýaçlyklaryny resmi taýdan ulanmaga başlady. Bu ädim G7 ýurtlarynyň energetika bazaryny durnuklaşdyrmak baradaky has giň gerimli strategiýasynyň bir bölegidir.

Nebit bu krizis “aýsberiginiň” diňe görünýän tarapydyr, sebäbi onuň yzyndan gaz duzagy we köpler üçin görünmeýän logistik bökdençlik gelýär. Öň ýüklenen Katar tankerleriniň bogazdan geçip bilmän galmagy sebäpli, suwuklandyrylan gazyň bahasy 1200 dollara çenli ýokarlandy. Energiýa serişdeleriniň ýetmezçiligi birnäçe ýurtda elektrik energiýasynyň gezekli-gezegine öçürilmegini mejbur etdi.

Biz nebit we gaz barada köp gürleýäris, emma konteýner daşamalaryny ýatdan çykarýarys. Ormuzdaky gabaw diňe bir “gulplanan” nebit däl, eýsem tehnika ätiýaçlyk şaýlaryndan başlap matalara çenli millionlarça tonna başga harytlardyr. Ýönekeý ynsan krizisi diňe bir benziniň bahasynda däl, eýsem tekjelerde adaty harytlarynyň ýoklugynda hem duýar. Ol diňe bir garaňky köçeleri däl, ätiýaçlyk şaýlarynyň we matalaryň kem-kemden ýitirim bolýan, yzyndan bolsa azyk krizisiniň gelýän boşap galan dükan tekjelerini görer.

Bu ýagdaý häzirki wagtda Ýewraziýanyň “nebit” we “haryt” gutulyş ýoluna öwrülýän türkmen demir we awtomobil ýollarynyň gymmatyny ýene bir gezek nygtaýar. Şeýle ýollaryň biri şu gün açyldy — Prezident Serdar Berdimuhamedowyň gatnaşmagynda Aşgabat–Türkmenabat awtobanynyň jemleýji bölegi bolan Mary–Türkmenabat bölegi açylyp ulanmaga berildi. Awtoban diňe bir Türkmenistanyň sebitlerini birleşdirmek bilen çäklenmän, eýsem ýurdy ählumumy ulag-logistika ulgamyna hem birleşdirýär.

Dünýä ykdysadyýetiniň iň möhüm damarlarynyň biri bolan Ormuz bogazynyň bökdençsiz işlemegine himiýa önümleriniň, enjamlaryň, elektronika we başga-da köp sanly harytlaryň bahasy hem-de eltip bermek möhletleri göni baglydyr.

Gazdan öndürilýän azot dökünleriniň (karbamid) bahasy dünýä bazarlarynda bir hepdäniň içinde takmynan dörtden bir bölegi, ýagny 22% ýokarlandy. Bu ýagdaý köp ýurtlarda ýazky ekiş möwsümini, geljekki bugdaý hasylyny we beýleki strategik taýdan möhüm azyk önümlerini howp astyna goýýar. Netijede, eýýäm güýz-gyş möwsümine çenli köp ýurtlarda bahalar ýokary göteriler.

Eýranyň we Ormuz aýlagynyň töwereginde dörän häzirki şertlerde, TOPH gaz geçirijisiniň gazyndan peýdalanyp, Päkistanda suwuklandyrylan tebigy gazy öndürýän zawodyny gurmak pikiri has-da wajyp ähmiýete eýe bolýar.

Pakistanyň Gwadar porty Arap deňziniň kenarynda, Eýran bilen serhetden 120 kilometr we Omandan 380 kilometr uzaklykda ýerleşýär. Karaçi porty bolsa has uzakda — göni çyzyk boýunça takmynan 1915 km aralykda ýerleşýär. Bu ýerler Pars aýlagynyň “gyzgyn nokatlaryna” beýle bir ýakyn däl, emma örän uzakda hem däl.

Arap deňzi Hindi ummanynyň bir bölegidir — ol tebigy ýagdaýda dünýä ummanyna birigip, dünýäniň islendik nokadyna ýol açýar. Ýöne esasy ugur — suwuklandyrylan tebigy gaza uly mätäçlik çekýän Uzak Gündogar ýurtlarydyr. Ozal olary Katar suwuklandyrylan gaz bilen üpjün edýärdi. Emma ýokarda agzalyşy ýaly, Ýakyn Gündogardaky gapma-garşylyklar sebäpli Kataryň önümçilik kuwwatlyklaryna uly zeper ýetdi.

Pakistanyň kenarynda bilelikde suwuklandyrylan tebigy gaz zawodlaryny gurmak baradaky pikiriniň amala aşyrylmagy türkmen gazynyň dünýä ummanyna çykmagyna, Pakistanyň bolsa ýönekeý bir üstaşyr geçirijiden gaz bazarynyň esasy gatnaşyjysyna öwrülmegine mümkinçilik berer.

Ine, şonda ýetmezçilik edýän şol logistik zynjyr peýda bolar. Ýaponiýa Pakistanyň portlaryndan “türkmen suwuklandyrylan tebigy gazyny” satyn almak üçin göni şertnamalary baglaşyp biler. Tokio üçin bu iň amatly ýagdaý bolar: gaz gury ýer arkaly TOPH arkaly gelýär (bu howpsuz), Hindi ummanynyň kenarynda suwuklandyrylýar we tankerler bilen partlama howply Ormuz bogazyny sowa geçip ýola düşýär. Şeýle göçüm sebitdäki geosyýasy ýagdaýy üýtgedip biler.

...Şu günki dünýä hakyky gymmatlyklardan gyssagly gutulyş gözleýär we troýa unsiýasy 2315 dollar derejesinde berkleşen altyn muny aýdyň görkezýär. Günbatar ägirtleriniň (diňe bir nebit-gaz däl) maýalaşdyrylmasy energiýa krizisiniň agramy astynda 12-15% aşaklaýan wagtynda, tankerleriň geçiş tölegleriniň bitkoin bilen amala aşyrylýandygy baradaky gürrüňler bolsa dollaryň abraýyny düşürmek üçin diňe bir galp habar bolup çykdy. Şeýle ýagdaýda ýuanyň asuda ösüşi öňe saýlanýar.

Ýönekeý adam S&P 500 indeksiniň, fýuçersleriň, unsiýanyň ýa-da stagnasiýanyň nämedigini bilmän hem biler. Emma ol bu çylşyrymly sözleriň öz maşgalasyny eklemek mümkinçiligine nähili täsir edýändigini duýýar.

Şu şertlerde emele gelen ýagdaý, gymmatlygyna garamazdan, “durmuş arteriýalary” wezipesini üstünlikli ýerine ýetirmegini dowam etdirýän ýerüsti turba geçirijileriniň ygtybarlydygyny gutarnykly tassyklady. Garaşsyz bilermenleriň ýakyn geljekde biziň “Gury ýer galkynyşymyza” döwrüne şaýat boljakdygymyzy tassyklaýarlar.

Merkezi Aziýa öz ýangyç serişdeleri, gury ýer logistikasy, uly elektroenergetika mümkinçilikleri we karbamid dökünlerini öndürmek kuwwatlyklary bilen, şu gün dünýä kartasynda heniz hem onlarça ýyl öňe meýilnama düzülýän ýer bolup galýar. Dünýäniň galan bölegi bolsa, howsalanyň içinde geljegini düýbünden halas etmejek bir owurt ýangyja çalşyp ýör. Ol hem bolsa köne ätiýaçlyklardan.

Bekdurdy AMANSARYÝEW