||
Hytaýyň Täze ýyly(1-nji bölüm şu ýerde)
Birnäçe gün öň Nýu-Deli şäherine uçmazdan ozal Üçünji sebitleýin media forumynyň geçirilen ýeri ýagny örän sowuk Astananyň yzýany, Hindistanyň paýtagtyndaky howa bize erem bagynyň howasy ýaly göründi. Başgaça nähili bolsun – örän sowuk minus temperaturadan göni +20 dereje maýsaly howa düşmek hakyky lezzetdi.
Stambulyň howa menzilindäki ýadawlyga gaplanan arakesmeden soňra, köp sagatlyk ýoly aşyp baran ýerimiz bolan bäş ýyldyzly “The Oberoi” myhmanhanasy hem syýahatçylaryň dumanly aňynda Jennediň bagyna öwrüldi.
Emma gowy dynç almagyň netijesinde biz ýene-de ruhybelentlige eýe bolduk we daş-töweregimize dogry baha bermek ukybymyz dikeldi. Bu bolsa örän wagtynda boldy, sebäbi halkara media-toparyň düzümindäki türkmen wekiliýetiniň baryp gören ilkinji ýeridi...
Raştrapati-Bhawan – Hindistanyň Prezidentiniň rezidensiýasy
Prezident toplumynyň belentligi, edil Hindistanda gören köp sanly zatlarymyz ýaly, adamy haýran galdyrýar. Bu ýerde bizden örän uzakda galan taryh bilen ertirki güne tarap barýan döwrebaplyk bir bitewi giňişlikde özara sazlaşykly utgaşýar.
Raştrapati-Bhawan barada aýdanyzmda — dünýädäki iň uly prezident rezidensiýalarynyň biri hasaplanýar. Ol özünde adaty hindi binagärliginiň we Ýewropa şäher gurluşygynyň aýratynlyklaryny geň galdyryjy derejede sazlaşdyrýar. Esasan hem, kökleri Gadymy Gresiýa we Rime uzaýan neoklassisizm görnüşiniň alamatlary bolan arkalar, sütünler we eýwanlar bu ýerde aýdyň görünýär.
Prezident rezidensiýasy Raýsina meýdançasynda ýerleşýär, bu bolsa ony has-da haýbatly görkezýär. Raştrapati-Bhawanyň ýanyndaky adamlar Jonatan Swiftiň hyýalyndaky liliputlary ýada salýar.
Toplumyň diňe baş binasynyň özünde 340 sany otag bar, ähli jaýlaryň umumy meýdany bolsa takmynan 19 müň inedördül metre barabardyr. Bu ýerde musulman Beýik Mogollar nesilşalygynyň (mongollar bilen garyşdyrmaly däl!) höküm süren döwrüniň yzlary hem saklanyp galypdyr. Şolaryň hatarynda meşhur “Mogol baglary” hem bar, olar iki-üç ýyl mundan ozal “Nektar bagy” — “Amrit Udýan” diýlip atlandyryldy.
Mogol we iňlis landşaft bezeginiň elementlerini özünde utgaşdyrýan şol ertekilerdäki ýaly baglarda bolmak biziň toparymyza başartmady. Bize aýdyşlary ýaly, ol ýerde ajaýyp bägülleriň, çigildemleriň, liliýa gülleriniň we beýleki täsin ösümlikleriň kolleksiýalary ösýär. Ýöne syýahatçylara ol ýere diňe olaryň gülläp oturan döwründe girmäge rugsat berýärler, bu bolsa fewral we mart aýlarynda bary-ýogy birnäçe hepde dowam edýär.
Umuman aýdanymyzda, XVI-XIX asyrlarda, ýagny üç ýarym asyr çemesi dowam eden Beýik Mogollar imperiýasy Hindi siwilizasiýasynyň taryhynda öçmejek yz galdyrypdyr. Muňa dünýä mirasynyň sanawyna giren we Hindistanyň özygtyýarlylygynyň nyşany bolan Delidäki Gyzyl gala, Täçmahal aramgähi, “Jama-Masjid” metjidi we beýleki köp sanly binagärlik eserleri şaýatlyk edýär.
Şol döwürde Hindostan ýarymadasynyň demirgazyk bölegini eýelän Deliniň soltanlygyny Beýik Mogollaryň ýeňmegi bilen, ähli knýazlyklaryň häzirki Hindistanyň keşbini kesgitlän ägirt uly imperiýa birleşmegi başlandy.
...Bu ajaýyp binagärlik nusgasynyň döredijisi iňlis şähergurluşykçysy Edwin Lançesdir, ol diňe bir ägirt uly toplumy däl, eýsem, öz sözlerine görä, “ýeke-täk gutarnykly organizmi – kämil we bölünmez”, özünde “ajaýyplygy we beýikligi” birleşdirýän desgany döretmäge çalyşdy. Görşüňiz ýaly, ol bu maksadyna dolulygyna ýetmegi başardy.
Başda bu bina Britaniýanyň wise-korolynyň rezidensiýasy bolup hyzmat edipdir. Ýöne 1947-nji ýylda Hindistan Garaşsyzlygyny alandan soň, ol “Hökümet öýüne”, üç ýyldan soň bolsa Raştrapati-Bhawan rezidensiýasyna öwrüldi. Bu at hindi dilinden terjime edilende “Prezidentiň öýi (ýa-da köşgi)” diýmegi aňladýar.
Üç ýyldan soň bu ägirt uly toplumyň 100 ýyllygyny bellemek bolar. Ähtimal, bu ýubileý örän şowhunly we uly gerim bilen belleniler.
Hindiler bolsa özleriniň köp manyly tanslary, meditasiýa hyýallandyrýan jadylaýjy sazy, şeýle hem lowurdap duran täsin we ýagty saçýan lybaslary bilen baýramçylyklary bellemegi gowy görýärler we başarýarlar.
Şeýle baýramçylyklaryň bellenilýän wagty bu ýere gelip görmek nähili gowy bolardy...
Bu ýerde men wakalaryň yzygiderliligini wagtlaýynça bes edip, bir ýatlama geçmek isleýärin – biziň Merkezi Aziýadan, Ermenistandan we Gruziýadan gelen žurnalistlerden ybarat bolan toparymyz media-syýahatyň dowamynda Deliden Agra tarap ýola düşdi. Bir günüň içinde amala aşyrmak üçin...
Söýginiň we taryhyň merjeni – Täçmahal bilen tanyşlyk
Agra şäherine baranyňda, Täçmahalyň — bu beýik ak mermerli aramgähiniň jadyly güýjüni uzak aradan hem duýmak bolýar. Ýöne oňa has ýakynlaşanyňda, bu ägirt uly binanyň ajaýyplygy has-da täsirli bolýar. Men Täçmahalyň ýanyna, ak mermeriň günortanky günüň şöhlelerini şöhlelendirip, ýumşak ýalpyldap duran pursatynda bardym.
XVII asyrda imperator Jahan Şa tarapyndan gurlan bu ýadygärlik onuň söýgüli aýalyna bagyşlanypdyr. Rowatlara görä, imperator aýalynyň hatyrasyna şeýle wepaly bolupdyr welin, ol gymmat bahaly daşlar bilen bezelen we günüň dowamynda yşygy dürli öwüşginlerde şöhlelendirýän ak mermerli aramgähi gurmagy buýrupdyr.
Şonuň üçin hem ak mermer günüň dowamynda reňkini üýtgedýär — daňdanlar gyzyl öwüşgin atýar, gündizine gözüňi gamaşdyryjy ak reňkde lowurdaýar, aýyň şöhlelerinde bolsa kümüşsöw reňke öwüsýär. Ýerli halkyň ruhy ynanjyna görä, bu yşyk oýunlary ynsan duýgularynyň üýtgäp durýandygyny we söýginiň ebediligini alamatlandyrýar.
...Men ägirt uly gümmeziň howuzlaryň dury suwunda edil aýnanyň içindäki ýaly şöhlelenip, suwuň ýüzünden haýbatly belentlige göterilişini gördüm. Binanyň simmetriýasy, syratly minaralary we kämil ölçegleri adamy haýran galdyrýar — bu aramgäh edil ýer bilen gögüň arasynda asylyp duran ýaly, agramsyz we nurana görünýär.
Täçmahalyň binagärligi hindi, musulman-türki halklarynyň we pars ähenleriniň geň galdyryjy utgaşmasyndan ybaratdyr. Men has ýakyndan synlap, iň näzik zatlara üns berdim: arap elipbiýindäki hatatlyk ýazgylary — olar Gurhandan alnan aýatlar bolup, şeýle bir nepis ussatlyk bilen oýulyp ýazylypdyr welin, harplar hem ýakyndan, hem onlarça metr aralykdan birmeňzeş dury okalýar.
Daş paneller ýarym gymmat bahaly daşlar bilen şeýle bir kämil derejede bezelipdir welin, birleşýän çyzyklary hem görünmeýär diýen ýaly. Bize ussatlaryň hatda altyn kesim düzgünini ulanandyklaryny, şonuň netijesinde her bir nagşyň doly düşünmezlik derejede sazlaşykly görünýändigini gürrüň berdiler.
...Men aýna ýaly dury howuzlaryň boýunda we gowy idelýän baglaryň içinde gezelenç etdim. Her bir ýodajyk, her bir kanal we çüwdürimler şeýle bir takyk hasaplanypdyr welin, daş-töwerekdäki ähli zat başga bir hakykatdan gelen syrly sahna meňzeýärdi.
Bu ýerdäki suw hem tötänleýin däl — ol durmuşy we ebediligi alamatlandyrýar, aýna ýaly dury howuzlar bolsa aramgähiň şekilini şöhlelendirip, onuň gözelligini has-da artdyrýan ýaly bolýar. Aýdyşlaryna görä, gijesine, aý gümmeziň üstünde lowurdan wagty, mermer açyk, aýdyň görünýär we “hyýaly” döredýär.
Binanyň içinde gözelligiň we inženerçilik akyldarlygynyň täsin utgaşmasy duýulýar: çylşyrymly howa çalşyjy kanallary içeriniň salkynlygyny saklaýar, her bir zat bolsa simmetriýa we sazlaşyga tabyn edilipdir.
…Bu ýerde men ussatlar hakyndaky köne rowaýatlary eşitdim. Aýdyşlaryna görä, gurluşyk tamamlanandan soň, olara bu gudraty başga hiç bir ýerde gaýtalap bilmezlikleri üçin mümkinçilik goýulmandyr. Belki, bu rowaýat birneme çişirilendir, ýöne ol Täçmahalyň — gaýtalanmasyz ýadygärligiň özboluşlylygyny has-da aýdyňlaşdyrýar.
Elbetde, musulman ähenleriniň Täçmahal arkaly häzirki zaman Hindistanyna nähili aralaşandygyny görmezlik mümkin däl. Häzirki zaman binalarynyň gümmezleri, arkaly girişleri, bezegli fasadlary, matalardaky we halylardaky nagyşlar — bularyň hemmesi täsin aramgähiň estetikasynyň beýanydyr. Hatda gündelik durmuşda ulanylýan önümler we myhmanhanalaryň bezegleri hem onuň sazlaşyk we nepislik ruhuny özünde göterýär. Edebiyatda we kinoda bolsa bu äramgäh söýginiň, wepalylygyň we medeni mirasyň simwolyna öwrüldi.
…Men baglaryň içinde gümmeziň suwdaky şekiline seredip durşuma bir zada düşündüm: bu ýerde ynsan wepalylygy, ýokary sungat we kämilleşen inženerçilik piki bir bitewi göwre bolup birleşipdir. Ynsan eli bilen döredilen bu gudrata seredeniňde, edil şular ýaly zatlaryň Täçmahaly diňe bir gözelligiň simwoly däl-de, eýsem dünýä mirasynyň ajaýyp nusgasyna öwülendigine has aýdyň göz ýetirýärsiň.
Täçmahal — diňe bir aramgäh däl. Bu daşyň, nuruň, suwuň we ussatlygyň asyrlary aşyp gelýän janly simfoniýasydyr. Ýodajyklar bilen ýöräp, her bir zata üns berenimde, dört ýüz ýyl mundan ozal bu ýerde goýlan gözelligiň näme üçin häli-şindi hem nesilleri ruhlandyrýandygyny we häzirki zaman Hindistanynyň gaýtalanmajak keşbini kemala getirýändigini duýdum.
Täçmahal diňe bir Beýik Mogollar döwrüniň ýadygärligi hökmünde däl-de, eýsem häzirki zaman Hindistanynyň her bir zadyna — binagärlik ansambllaryndan we senetçileriň sungatyndan başlap, edebi we medeni keşplere çenli ähli ýerde ýaşaýar. Ol bize ussatlygyň we estetikanyň asyrlary aşyp bilýändigini, täze nesillere täsir edýändigini we medeni däp-dessurlaryň gaýtalanmasyz sintezini emele getirýändigini ýatladýar.
Umuman aýdanymyzda, Hindistan — taryhyň şu gün bilen duşuşýan we geljege sary uzaýan ruhy giňişligidir.
Enejan KEPBANOWA
