Häzirki zaman halkara gatnaşyklary ulgamy çuňňur özgertmeleriň, geosyýasy bäsdeşligiň güýçlenmeginiň, adaty ulag-logistika zynjyrlarynyň bozulmagynyň, howa töwekgelçilikleriniň artmagynyň, şeýle hem azyk we energetika howpsuzlygy meseleleriniň ýitileşmeginiň şertlerinde ösýär. Şeýle ýagdaýda döwletleriň arasynda ynanyşmak, syýasy dialog we amaly hyzmatdaşlyk aýratyn ähmiýete eýe bolýar. Söwda ýollary, medeni alyşmalar we siwilizasiýa gatnaşyklary arkaly taryhy taýdan baglanyşykly bolan Merkezi we Günorta Aziýa üçin özara baglanyşyklylyk gün tertibi diňe bir ykdysady däl, eýsem strategik, syýasy we ynsanperwer ähmiýete hem eýedir.

Merkezi we Günorta Aziýanyň arasynda özara baglanyşygy pugtalandyrmak baradaky Özbegistan Respublikasynyň Prezidenti Şawkat Mirziýoýew tarapyndan öňe sürlen başlangyç häzirki zaman howplaryna we iki sebitiň has ýakyn hyzmatdaşlyga bolan obýektiw islegine wagtynda berlen jogap boldy. Bu başlangyjyň konseptual esasy howpsuzlygyň diňe syýasy ýa-da harby-strategik gurallar arkaly üpjün edilip bilinmeýändigine esaslanýar. Ol ykdysady ösüş, ulag geçelgeleri, söwdanyň giňeldilmegi, bilim maksatnamalary, medeni alyşmalar we adam maýasyny ösdürmek arkaly hem kemala gelýär. Şeýlelikde, ösüş howpsuzlygyň netijesi däl-de, onuň esasy şertleriniň biri hökmünde çykyş edýär.

Bu çemeleşme 2021-nji ýylyň iýul aýynda Daşkent şäherinde Prezident Şawkat Mirziýoýewiň başlangyjy bilen geçirilen «Merkezi we Günorta Aziýa: sebitara özara baglanyşyk. Howplar we mümkinçilikler» atly ýokary derejeli halkara maslahatyndan soň institusional görnüşe eýe boldy. Bu çäre sebitara hyzmatdaşlygy ulgamlaýyn ösdürmegiň binýadyny goýan möhüm syýasy-ekspert meýdançasyna öwrüldi. Bu başlangyjyň halkara derejesinde ykrar edilmegi 2022-nji ýylda BMG-niň Baş Assambleýasy tarapyndan «Merkezi we Günorta Aziýanyň arasynda özara baglanyşygy pugtalandyrmak» atly Kararnamanyň kabul edilmeginde öz beýanyny tapdy. Özbegistan tarapyndan öňe sürlen we 40-dan gowrak döwlet tarapyndan goldanylan bu resminama Daşkendiň öňe sürýän gün tertibiniň diňe iki sebit üçin däl, eýsem has giň halkara hyzmatdaşlyk ulgamy üçin hem möhüm ähmiýete eýedigini tassyklady.

Termez dialogy bu diplomatik we intellektual işleriň amaly dowamy bolup çykyş edýär. 2025-nji ýylyň maý aýynda ýola goýlan bu platforma Merkezi we Günorta Aziýanyň arasynda durnukly, ulgamlaýyn we netijä gönükdirilen hyzmatdaşlyk gurşawyny döretmäge gönükdirilen hemişelik meýdança hökmünde kemala geldi. Dialogyň birinji mejlisi gatnaşyjylaryň giň düzümi, köptaraplaýyn görnüşi we ara alyp maslahatlaşmalaryň amaly häsiýeti sebäpli halkara ekspert jemgyýetçiliginiň uly gyzyklanmasyny döretdi. Halkara gyzyklanmasynyň artýandygynyň goşmaça subutnamasy hökmünde 2025-nji ýylyň dekabr aýynda Doha forumynyň çäklerinde Termez dialogyna bagyşlanan aýratyn mejlisiň geçirilmegi boldy.

2026-njy ýylyň 4–6-njy iýuny aralygynda Daşkentde, Termezde we Samarkantda geçirilmegi meýilleşdirilýän Termez dialogynyň ikinji mejlisi bu platformanyň ösüşinde täze tapgyry açýar. Onuň esasy aýratynlygy umumy konseptual pikir alyşmalardan anyk ileri tutulýan ugurlary we hyzmatdaşlygyň amaly mehanizmlerini kesgitlemäge geçilmeginden ybaratdyr. Gürrüň diňe pikir alyşmak barada däl-de, eýsem syýasy dialog, ykdysady özara baglanyşyk, ulag we logistika, howa şertlerine uýgunlaşma, şeýle hem medeni-ynsanperwer hyzmatdaşlyk ugurlarynda ylalaşylan çemeleşmeleri işläp taýýarlamak barada gidýär.

Termez dialogynyň möhüm aýratynlyklarynyň biri hem onuň Özbegistanyň işjeň, pragmatik we açyk daşary syýasat ugruny şöhlelendirmegidir. Respublika özüni bloklaýyn garşylyklaryň gatnaşyjysy hökmünde däl-de, eýsem dürli sebitleriň, bazarlaryň we siwilizasion giňişlikleriň hyzmatdaşlygy üçin ygtybarly meýdança hökmünde görkezýär. Şu nukdaýnazardan Termez dialogy Fergana parahatçylyk forumy, Samarkant howa forumy, Samarkant raýdaşlyk başlangyjy ýaly taslamalary, şeýle hem Özbegistanyň Şanhaý hyzmatdaşlyk guramasynyň çäklerinde hoşniýetli goňşuçylygy, ynanyşmagy we serhetara hyzmatdaşlygy pugtalandyrmak boýunça öňe süren tekliplerini sazlaşykly taýdan doldurýar.

Merkezi we Günorta Aziýanyň arasyndaky özara baglanyşygyň esasy ugurlarynyň biri ulag-logistika hyzmatdaşlygy bolup durýar. Merkezi Aziýa döwletleriniň göni deňze çykalgasy ýok, bu bolsa dünýä bazarlaryna çykmak üçin obýektiw çäklendirmeleri döredýär. Şunuň bilen baglylykda ulag ugurlaryny diwersifikasiýalaşdyrmak, logistika çykdajylaryny azaltmak we eksport mümkinçiliklerini giňeltmek sebitiň uzak möhletleýin ykdysady ösüşi üçin möhüm ähmiýete eýedir. Bar bolan maglumatlara görä, Merkezi Aziýa döwletleriniň daşarky bazarlar bilen ulag taýdan baglanyşyk derejesi takmynan 60 göterime deňdir, şol bir wagtyň özünde Ýewropa Bileleşigi we ASEAN ýurtlarynda bu görkeziji 95 göterimden geçýär. Şeýle-de sebitde ulag çykdajylary käbir ýagdaýlarda harytlaryň soňky bahasynyň 50 göterimine çenli ýetip bilýär, bu bolsa dünýä ortaça derejesinden birnäçe esse ýokarydyr.

Bu nukdaýnazardan Owganüsti geçelgesi strategik ähmiýete eýe bolýar. Ol Merkezi Aziýa ýurtlaryna Hindi ummanynyň portlaryna iň gysga çykalgany üpjün etmäge, şeýle hem Günorta Aziýany Merkezi Aziýanyň, Russiýanyň, Hytaýyň we Ýewropanyň bazarlary bilen baglanyşdyrmaga ukyplydyr. Bu taslama diňe demir ýol gurmak ýa-da ulag infrastrukturasyny ösdürmek bilen çäklenmeýär. Ol sebit ykdysady integrasiýasynyň, Owganystany parahatçylykly ösüş proseslerine çekmegiň we Ýewraziýanyň täze söwda arhitekturasyny kemala getirmegiň guraly bolup çykyş edýär. Şeýle taslamalar arkaly Özbegistan sebitiň geografik ýapyklygyny logistika artykmaçlygyna öwürmäge çalyşýar.

Bu arhitekturanyň içinde Owganystan aýratyn orun eýeleýär, sebäbi ol obýektiw taýdan Merkezi we Günorta Aziýanyň arasynda guryýer köprüsi hökmünde çykyş edýär. Özbegistanyň bu ýurda bolan syýasaty yzygiderli we amaly häsiýete eýedir. 2021-nji ýyldan bäri Özbegistan Owganystana umumy göwrümi 13 müň tonnadan gowrak bolan 15 sany ynsanperwerlik kerwenini iberdi. Munuň bilen bir hatarda söwda-ykdysady hyzmatdaşlyk hem ösdürilýär: 2025-nji ýylda Özbegistan bilen Owganystanyň arasyndaky haryt dolanyşygynyň möçberi 1,7 milliard ABŞ dollaryna ýetdi, bu bolsa öňki ýylyň görkezijisinden 55 göterim ýokarydyr. Bu maglumatlar Özbegistanyň Owganystana töwekgelçilikleriň üzňe giňişligi hökmünde däl-de, eýsem sebit ösüşiniň we durnuklylygynyň möhüm gatnaşyjysy hökmünde garaýandygyny görkezýär.

Bu başlangyjyň esasy merkezleriniň biri hökmünde Termeziň saýlanyp alynmagy çuňňur taryhy we ähmiýetli many-mazmuna eýedir. Asyrlaryň dowamynda bu şäher Merkezi we Günorta Aziýanyň söwda ýollarynyň, medeni däpleriniň, ylmy mekdepleriniň we dini akymlarynyň çatrygy bolup gelipdir. Termez Baktriýanyň, Kuşan patyşalygynyň, Beýik ýüpek ýolunyň we has giň siwilizasiýa alyşmalarynyň taryhynda möhüm orun eýeläpdir. Häzirki döwürde bolsa ol gaýtadan Özbegistanyň günorta derwezesi we Owganystan hem-de Günorta Aziýa ýurtlary bilen amaly hyzmatdaşlygyň möhüm merkezi hökmünde öz ornuny pugtalandyrýar.

Şeýle özgertmeleriň aýdyň mysallarynyň biri 2024-nji ýylyň 29-njy awgustynda açylan «Termez» halkara söwda merkezidir. 36 gektar meýdany eýeleýän bu merkez Owganystan bilen serhetden bary-ýogy 500 metr uzaklykda ýerleşýär. Onuň çäginde 15 günlük wizasyz tertip girizildi, 3000-den gowrak dükan, gümrük we bank infrastrukturalary, döwlet hyzmatlary merkezleri hem-de eksport ugurly meýdançalar işleýär. Söwda zolagynda hödürlenýän önümleriň ýyllyk eksport mümkinçiligi 1,2 milliard ABŞ dollary hökmünde bahalandyrylýar. Bu ýerde 1000-den gowrak ýerli ýaşaýjy we takmynan 140 sany Owganystanyň raýaty iş bilen üpjün edildi. Bu mysal özara baglanyşyklylygyň abstrakt syýasy formula däl-de, eýsem iş orunlary, eksport, hyzmatlar we adamlaryň ýaşaýyş derejesiniň ýokarlanmagy bilen baglanyşykly amaly mehanizmdigini görkezýär.

Soňky ýyllarda möhüm ähmiýete eýe bolan desgalaryň ýene biri 2016-njy ýyldan bäri hereket edýän «Termez Cargo Centre» halkara ulag-logistika merkezidir. Onuň Owganystan, Täjigistan we Türkmenistan bilen ýakyn ýerleşmegi sebit logistikasynda möhüm wezipäni ýerine ýetirmäge mümkinçilik berýär. 2021-nji ýyldan bäri bu merkez BMG-niň Bütindünýä Azyk maksatnamasy hem-de BMG-niň bosgunlar boýunça Ýokary komissarynyň müdirligi tarapyndan Owganystana ynsanperwerlik ýüklerini ýetirmek üçin ulanylýar. Şeýlelikde, Termez diňe bir söwda-logistika merkezi bolman, eýsem ynsanperwer diplomatiýanyň möhüm daýanç nokadyna hem öwrülýär.

Aýratyn ünsi çekýän taslamalaryň biri hem 2018-nji ýylda Termezde owgan raýatlary üçin döredilen Bilim merkezidir. Bu merkez ýokary bilimiň 17 ugry we orta hünär hem-de hünär biliminiň 16 ugry boýunça owgan ýaşlarynyň taýýarlanylmagyny amala aşyrýar. Merkeziň işlän döwründe Owganystanyň 800-den gowrak raýaty, şol sanda 200 gyz we zenan bilim aldy. Bu mysal Owganystanyň hem-de tutuş sebitiň durnuklylygynyň diňe syýasy ylalaşyklara däl-de, eýsem bilime, hünär taýýarlygyna we jemgyýetçilik taýdan işjeň nesli kemala getirmäge goýulýan maýa goýumlaryna hem baglydygyny görkezýär.

Termez dialogynyň gün tertibinde howa we ekologiýa durnuklylygy hem möhüm orun eýeleýär. Merkezi we Günorta Aziýa howanyň üýtgemeginiň netijelerine iň köp sezewar bolýan sebitleriň hataryna girýär. Suw ýetmezçiligi, çölleşme, topragyň zaýalanmagy, atmosferanyň hapalanmagy, buzluklaryň eremegi we tebigy betbagtçylyklar serhetara häsiýete eýe bolup, bilelikdäki çözgütleri talap edýär. Şol sebäpli howanyň üýtgemegine uýgunlaşmak, suw serişdelerini rejeli peýdalanmak, irki duýduryş ulgamlaryny ösdürmek we sanly gidrologik maglumatlary alyşmak sebitara hyzmatdaşlygyň aýrylmaz bölekleri hökmünde garalmalydyr.

Bu ugurda Özbegistan işjeň orun eýeleýär. Samarkant howa forumy, sebit howa sammitleri, “ýaşyl” gün tertibini öňe sürmek, howanyň üýtgemegine uýgunlaşmagyň sebit strategiýasyny hem-de daşky gurşawy goramak maksatnamalaryny işläp taýýarlamak köpçülikleýin ekologiýa jogapkärçiligini kemala getirmek ýolunda möhüm ädimler bolup durýar. Bu başlangyçlar Merkezi Aziýanyň ekologiýa howplaryna diňe jogap bermekden kem-kemden öz çözgütlerini we has giň sebitara hyzmatdaşlyk üçin tekliplerini işläp taýýarlamaga geçýändigini görkezýär.

Medeni-ynsanperwer hyzmatdaşlyk özara baglanyşyklylygyň iň durnukly binýadyny emele getirýär. Merkezi we Günorta Aziýanyň halklary asyrlaryň dowamynda umumy taryh, söwda ýollary, ylmy däpler, medeniýet we ruhy miras arkaly baglanyşykly bolupdyr. Häzirki wagtda hyzmatdaşlyk üçin goşmaça mümkinçilikleri demografik faktor döredýär: iki sebitiň ilatynyň 60 göterimden gowragyny 30 ýaşdan kiçi adamlar düzýär. Bu bolsa bilim, ylym, akademiki alyşmalar, innowasiýalar we adam maýasyny ösdürmek üçin giň mümkinçilikleri açýar.

Şu nukdaýnazardan Termez dialogy diňe diplomatlaryň we ekspertleriň duşuşygy hökmünde kabul edilmeli däldir. Ol ýaşlar, alymlar, telekeçiler, bilim edaralary, medeniýet wekilleri we raýat jemgyýetçiligi üçin täze mümkinçilikleri açýan platforma öwrülip biler. Ykdysady taslamalar ynanyşmagy talap edýär, ynam bolsa adam gatnaşyklary, medeni ýakynlaşma we halklaryň arasyndaky özara düşünişmek arkaly kemala gelýär.

Samarkanda meýilleşdirilen sapar hem çuň manyly ähmiýete eýedir. Asyrlaryň dowamynda Samarkant Gündogary we Günbatary, Merkezi we Günorta Aziýany, Ýakyn Gündogary hem-de Ýewropany baglanyşdyrýan ylym, söwda we diplomatiýa merkezi bolup gelipdir. “Samarkant ruhy” diýen düşünje açyklygy, çydamlylygy, dialogy we bilelikdäki ösüşe ymtylyşy aňladýar. Prezident Şawkat Mirziýoýewiň häzirki zaman diplomatiýasynda Samarkant Özbegistanyň taryhy mirasyny häzirki halkara başlangyçlary bilen baglanyşdyrýan meýdança hökmünde gaýtadan möhüm ähmiýete eýe bolýar.

Şeýlelikde, Termez dialogy bir gezeklik halkara çäre däl-de, eýsem Özbegistanyň täze daşary syýasat pikirlenmesini, onuň sebit jogapkärçiligini we halkara giňişligindäki başlangyçlylygyny şöhlelendirýän strategik platforma bolup çykyş edýär. Onuň esasynda özara baglanyşykly ýörelgeler durýar: dialog arkaly ynanyşmak, özara düşünişmek arkaly hyzmatdaşlyk we bilelikdäki hereketler arkaly durnukly ösüş.

Bu platforma bolan halkara gyzyklanmasynyň artmagy Özbegistanyň öňe sürýän gün tertibiniň möhümdigini tassyklaýar. BMG-niň Baş Assambleýasynyň Kararnamasynyň kabul edilmegi, 40-dan gowrak döwletiň goldawy, halkara guramalaryň, ekspert merkezleriniň we sebit hyzmatdaşlarynyň gatnaşmagy Özbegistanyň başlangyjynyň giň ykrarnama eýe bolýandygyny görkezýär. Termez dialogynyň üsti bilen Merkezi we Günorta Aziýanyň arasynda täze ynanyşmak köprüsi emele gelýär, ol söwda ýollary, ulag geçelgeleri, bilim maksatnamalary, medeni gatnaşyklary we ynsanperwer taslamalar arkaly pugtalandyrylýar.

Şonuň üçin Termez dialogyna sebitara hyzmatdaşlygyň kemala gelýän arhitekturasy hökmünde garamak zerurdyr. Ol Merkezi we Günorta Aziýanyň diňe goňşy geografik giňişlikler däl-de, eýsem umumy bähbitler, umumy howpsuzlyk we umumy gelejek bilen birleşýän özara baglanyşykly makrosebit hökmünde kabul edilmegine ýardam berýär. Bu işde Özbegistan iki sebitiň arasynda başlangyçlary öňe sürýän, guramaçy we ygtybarly baglanyşdyryjy halka hökmünde çykyş edýär.

Awtor: Sadullaýew Kudrat Ýusupbaýewiç, Özbegistan Respublikasynyň Prezidentiniň ýanyndaky Döwlet syýasaty we dolandyryşy akademiyasynyň baş ylmy işgäri, hukuk ylymlarynyň doktory (DSc)

Maglumat Özbegistanyň Türkmenistandaky ilçihanasy tarapyndan hödürlenildi.