TÄHRAN, Eýran — Eýranyň gazna bazarynyň tas üç aýlap ýapylmagy söwda işleriniň iki günlük gözegçilikli ýagdaýda täzeden başlamagy bilen tamamlandy. Munuň bilen birlikde maýadarlar üçin birnäçe çäklendirmeler girizildi.

Sişenbe we çarşenbe günleri geçirilen Tähran gazna biržasynyň söwda sessiýalary maýadarlara belli bir derejede likwidligi üpjün etmäge mümkinçilik beren hem bolsa, ykdysadyýetiň düýpli meseleleri hem aýdyň görünýärdi. Bazaryň esasy gatnaşyjylarynyň üçden bir böleginden gowragy söwdalara gatnaşmady — munuň sebäbi hökmünde paýdaralary ABŞ bilen Ysraýylyň arasyndaky urşuň netijelerinden goramak maksady görkezildi.

Gymmatly kagyzlar we biržalar guramasynyň ýolbaşçysynyň orunbasary Hamid Ýariniň döwlet metbugatyna beren maglumatyna görä, bazaryň takmynan 36%-ini emele getirýän 42 kompaniýanyň tikerleri söwdadan çykaryldy. Şeýle-de ol iki günläp söwda wagtynyň işiň dikeldilmegini ýeňilleşdirmek üçin bir sagat uzaldylandygyny aýtdy.

Ýari bazaryň uzak möhletleýin ýapylmalarynyň gaýtalanmazlygyna umyt bildirse-de, eger hüjümler täzeden başlan ýagdaýynda häkimiýet edaralary ýene-de goşulyşmaga mejbur bolup bilerler. Söwda täzeden başlan wagtynda gatnaşmadyk iri kompaniýalaryň arasynda Fajr we Mobin nebit-himiýa ägirtleri, Khuzestan we Mobarakeh metallurgiýa kompaniýalary, jemagat hojalyk hyzmat kärhanalary, şeýle hem maýa goýum portfelleriniň esasy bölegi ABŞ bilen Ysraýylyň zarbalaryna sezewar bolan infrastruktura gönükdirilen maýa goýum kompaniýalary bardy.

Portfelleriniň 35%-den gowragy iň köp zyýan çeken kompaniýalara gönükdirilen paýdarlar gaznalarynyň gatnaşmagy hem goşmaça görkezme çykarylýança togtadyldy. Bu çäreleriň maksady hökmünde «satuw basyşyny azaltmak we bazary goldamak» görkezilýär.

Uruşdan öň uly maliýe sarsgynlarynyň öňüni almak maksady bilen girizilen düzgünler bazaryň galan üçden iki bölegindäki paýnamalaryň bahasynyň 3%-den köp ýokarlanmagyna ýa-da peselmegine ýol bermedi. ABŞ-nyň sanksiýalary we dünýä maliýe bazarlaryndan üzňelik sebäpli Eýranyň gazna bazary henizem birneme gowşak ösýär. Şeýle-de bolsa, ol maýadar ynamynyň we gysga möhletli likwidligiň möhüm görkezijileriniň biri bolmagynda galýar.

Bazar pes ösüş bilen açyldy

Umuman alanyňda, söwdalaryň täzeden başlan ilkinji iki güni oňyn alamatlary görkezdi. Satyn alyş nobatlary satuw nobatlaryndan öňe geçdi, deňagramly indeks hem azajyk ýokarlandy. Tähran gazna biržasynyň esasy görkezijisi bolan TEDPIX sişenbe güni sähelçe ösüş görkezdi, çarşenbe güni bolsa ýene 44 müň punkt ýokarlanyp, dynç alyş günleriniň öňüsyrasynda 3 million 758 müň derejesinden geçdi.

2026-njy ýylyň başynda indeks taryhy iň ýokary derejesine — takmynan 4,5 million punkta ýetipdi. Emma dekabr aýynyň ahyrynda ýurt boýunça protestleriň başlanmagy bilen bazaryň ösüşi pese gaçdy. Ykdysady ýagdaýyň ýaramazlaşmagy we urşuň başlanmagy netijesinde gazna bazarynyň işi togtadyldy.

Ykdysatçy Mehdi Hagbaali Al Jazeera beren interwýusynda häkimiýet edaralarynyň gazna biržasyny täzeden açmakda uly kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolandygyny aýtdy. Onuň bellemegine görä, howpsuzlyk sebäpli kompaniýalar öz kärhanalaryna we önümçilik desgalaryna ýetirilen zyýanyň derejesini doly açyp görkezmeýärler.

«Aýratynam kiçi broker kompaniýalary uly kynçylyk çekýärler» diýip, Hagbaali aýtdy. «Köp söwdagärler karz liniýalary arkaly maržinal orunlary saklaýardylar. Bu aýratyn-da opsiýa söwdasy bilen meşgullanýanlara degişli boldy, sebäbi bazar ýapyk wagty olaryň şertnamalarynyň möhleti tamamlandy we olar meseläni çözmegiň anyk hukuk mehanizmlerinden mahrum boldular».

Häkimiýet edaralary wagtlaýynça brokerlere maýadarlardan goşmaça pul serişdelerini ýa-da girewi talap etmegi, şeýle hem orunlary kesgitlenen çäkden peselen ýagdaýynda paýnamalary mejbury satdyrmagy gadagan etdi.

Bu hakyky ösüşmi?

Hagbaaliniň bellemegine görä, söwdalaryň iki günlük täzeden başlanmagy garaşylandan gowy geçdi, emma bu ykdysadyýetiň öňden hem örän erbet ýagdaýda bolmagy bilen baglanyşykly bolup biler.

Soňky aýlarda Eýrany gurşap alan ýokary inflýasiýa sebäpli paýnamalaryň hakyky gymmaty peseldi. Şeýle hem Eýran rialynyň ABŞ dollaryna garşy düýpli arzanlamagy eksport ugruna işleýän kompaniýalary has özüne çekiji etdi, sebäbi olaryň daşary ýurt walýutasyndaky girdejileri ýerli walýutada has ýokary girdejä öwrülýär.

Şeýle-de bolsa, Hagbaali maýadarlar üçin töwekgelçiligi ýokary bolan aktiwlere maýa goýmakda goşmaça arzanladyşlaryň talap edilip bilinjekdigini aýdyp, seresap bolmaga çagyrdy.

«Söwda işi düýpli bozuldy, eksport edijiler öz işlerini dowam etdirmekde kynçylyk çekerler, ýokarlanýan inflýasiýa bolsa hakyky gymmatyň döredilmegine päsgel bermäge dowam eder» diýip, ol aýtdy.

Soňky elýeterli resmi maglumatlara görä, aprel aýynyň ahyrynda inflýasiýanyň derejesi 70%-den geçdi we ABŞ-nyň Eýranyň günorta portlaryna deňiz gabawyny girizmeginden soň ýagdaý has-da ýaramazlaşdy.

Uly býujet ýetmezçiligi bilen ýüzbe-ýüz bolan hökümetiň çäre görmek mümkinçilikleri çäkli bolup galýar. Sanksiýalardan ejir çeken maşgalalara diňe az möçberli subsidiýalar we zerur harytlar üçin elektron talonlar hödürlenýär, şol bir wagtda emeli baha ýokarlandyrmalaryna garşy göreşilýär.

Mundan öňki ykdysady kynçylyk döwründe Eýran inflýasiýany güýçlendirýän daşary ýurt walýutasynyň ýetmezçiligini azaltmak üçin käbir sarp ediş harytlarynyň importyny çäklendiripdi.

Hagbaaliniň pikirine görä, häkimiýet edaralary häzirki inflýasiýa tolkunyny ýeňip geçmek üçin şeýle çäreleri ýene-de girizmäge mejbur bolup bilerler, ýöne şol bir wagtda uruşdan zyýan çeken infrastrukturalary dikeltmek üçin gerekli materiallary import etmek zerurlygy hem bar.

«Elbetde, ABŞ bilen Eýranyň arasynda parahatçylyk ylalaşygynyň gazanylmagy ýagdaýy düýpgöter üýtgedip, bazaryň garaşmalaryny gowulandyryp we ykdysadyýete ýeňillik getirip biler» diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.