ORIENTIR | 28-nji mart. Anna gününden şenbe gününe geçilen gije dünýä söwdasy serişdeleri berk dolandyrmak tertibine geçdi, sebäbi köne üpjünçilik algoritmleri gutarnykly hatardan çykdy.

Soňky 48 sagadyň birža urgusy özgerişleriň gerimini tassyklaýar: Brent kysymly nebitiň bahasy söwdalaryň ýapylyşynda bir barrel üçin $114,76 ýetip, Ormuz bogazyndaky dartgynlylygyň artmagy sebäpli soňky döwürde 4%-den gowrak ýokarlandy.

OPEK+ bileleşigi aprel aýyndan başlap nebit önümçiligini diňe ujypsyzja artdyrmak (gije-gündizde 206 müň barrel) meýilnamasyna eýerip, dartgynly dymyşlygyny saklaýar. Bu bolsa dünýädäki «ýangyny» söndürmek üçin aç-açan ýeterlik däldir.

Ýewropanyň gaz bazary sarp edijiler üçin yzygiderli ýaramaz tarapa üýtgeýär we müň kubmetr üçin $1450 bolan «gyzyl zolakda» durup galdy – bu baha häzirki zaman senagatyny pes girdejili ýagdaýa getirýär.

Donald Tramp göçme manyda: «deňiz ýollary maksatlaryň ýesirine öwrüldi» diýip belledi. Bu baha üýtgeşmeleriň düýplüdigini görkezýär: durnuklylygyň esaslary indi umman ýollarynda däl-de, biziň pikirimizçe, Gündogara tarap ugrugan ygtybarly giňişliklerde tutular.

Dünýä döwletleriniň megapolisleri şu gün ýangyç guýýan nokatlarda hakyky nyrhlaryň haýran galdyrýandygy bellige alýarlar. Beýik Britaniýada bir litr benziniň bahasy $1,9, Fransiýada $2,6 ýetýär, Gonkongda bolsa nyrhlar $4 derejeden hem ýokary geçdi.

Şol bir wagtyň özünde, öz ýerasty baýlyklaryna bil baglaýan Merkezi Aziýa ýurtlarynda ýagdaý düýbünden başgaçadyr: Gazagystanda nyrhlar $0,5 derejesinde saklanýan bolsa, Türkmenistanda bolsa üýtgeşik dereje-kwo – takmynan $0,43 derejesi saklanyp galýar.

150-den gowrak ýurtda benzin, dizel ýangyjy we elektrik energiýasynyň nyrhlary barada maglumat berýän «GlobalPetrolPrices» halkara maglumat-seljeriş web-saýtynyň maglumatlaryna görä, Türkmenistan 2026-njy ýylyň mart aýynyň şu hepdesine çenli dünýäde iň arzan ýangyçly ýurtlaryň ýediligindäki ornyny saklaýar. Bu bolsa türkmen «serişde galkanynyň» netijeliliginiň göni subutnamasydyr.

Troýa unsiýasy (31,1 grama deň bolan ýörite agram birligi) üçin $2212 çäginden geçen altyn, maýadarlaryň anyk gymmatlyklaryň peýdasyna beren gutarnykly bahasyna öwrüldi. Bu ýagdaý Günbataryň ägirt kompaniýalarynyň maýalaşdyrylmasynyň çalt depginler bilen peselýän pursadynda bolup geçýär.

Mart aýynda işsizligiň ösýän şertinde soňky ýyllaryň iň uly pese gaçmagyň birini görkezen «STOXX Europe 600» indeksi (Ýewropanyň 17 ýurdundan 600 sany iň iri kompaniýanyň aksiýalaryna gözegçilik edýän esasy görkeziji) muňa yşarat edýär.

Şeýle dowully pursatlarda köpler kriptowalýutalara — matematikler tarapyndan banklara alternatiwa hökmünde döredilen sanly aktiwlere ýüz tutýarlar. Emma banklara alternatiwa hökmünde dörän we spekulýantlaryň hem-de höwesjeňleriň söweş meýdanyna öwrülen bu aktiw, şu günki günde bary-ýogy birnäçe sagadyň içinde öz bahasynyň 10%-ini ýitirip ýa-da üstüne goýup, örän durnuksyz ýagdaýy ýüze çykarýar.

Hakyky söweş bolsa sanly giňişlikde däl-de, «ýer witaminleri» ugrunda barýar. Gazyň gymmatlygy Günbataryň agrohimiýasyny ysmaz ýagdaýyna getirdi, bu bolsa Garabogazdaky we Marydaky türkmen zawodlaryny dünýäniň «ýaşaýyş donorlaryna» öwürdi. Biziň dökünlerimiz şu günki günde yklymdaky millionlarça maşgalanyň şu ýylyň güýzünde çöreksiz galmazlygy üçin esasy goldaw bolup hyzmat edýär.

Bir gezekki gatnaw üçin deňiz ätiýaçlandyrmasynyň bahasy $2 milliona ýetýär, bu bolsa onsuz hem ýokary bolan nyrhlary has-da gymmatladýar. Elbetde, energiýa serişdeleriniň eýeleri üçin häzirki bahalaryň ýokarlanmagy çalt pul gazanmak üçin mümkinçilik ýaly görünýär, ýöne bu iki ýüzli gylyçdyr – dünýä sarp edijiniň weýran bolmagy netijede eksport edijilere-de öz täsirini ýetirer.

Nebit we altyn häzirki wagtda dowul içinde aşa köp satyn alynýar, şonuň üçin hem gapma-garşylyklar çözülenden soň, olaryň nyrhlarynyň gaýtadan aşaklamagy gutulgysyzdyr. Emma gaz bolsa şäherleriň fiziki taýdan aman galmak meselesi hökmünde, gyşa çenli öz gymmatlama mümkinçiligini saklap galar.

Hakyky parahatçylyk adamlaryň ýaşaýyş gurşawynyň oňaýly bolan ýerinde dörär. Bu bolsa dünýä liderleriniň erk-isleginiň we jogapkärli dolandyryşynyň netijesidir. Biz olaryň «kämil tupany» saklamaga pähim-paýhasynyň ýetjekdigine ynanýarys. Ähtimal, eýýäm ýakyn wagtda dörän meseleler güýç ulanmak arkaly däl-de, dialog arkaly öz çözgüdini tapar.

Sebäbi her bir birža maglumatynyň aňyrsynda ýönekeý ynsan, onuň öýi we ertirki güne bolan umydy durandyr. Äpişgedäki yşyk we saçakdaky çörek islendik geosyýasatdan ýokary bolmalydyr we hut şu döredijilik ýoluny iru-giç bütin dünýä bileleşigi saýlap alar.

Begdurdy AMANSARYÝEW