Pompeýi we goňşy Gerkulanum şäherini weýran eden Wezuwiý dagynyň atylmagyndan iki müň ýyl geçensoň, alymlar şu wagta çenli hemişelik ýitirilen “gara daşlar” hasaplanan kömre öwrülen golýazmalaryň ýazgylaryny okamagy başardylar.

“Papiruslar willasynyň” syry Gerkulanumda gazuw-agtaryş işleri geçirilende, antik döwürden şu günlere çenli saklanyp galan ýeke-täk kitaphana — ýüzlerçe papirus golýazmasy tapyldy. Emma bir uly mesele bardy: weýrançylykly ýangynyň gyzgynlygyndan olar örän ejiz agaç kömürine öwrülipdirler. Şeýle golýazmany açmaga synanyşylanda, ol barlagçylaryň elinde toprak ýaly owranýardy.

“Wirtual ýagdaýda golýazmany açmak” tehnologiýasy Bu üstünlik papirologlary we maşyn öwrenmegi boýunça hünärmenleri birleşdirýän “Wesuvius Challenge” taslamasynyň netijesinde gazanyldy. Kentukki uniwersitetiniň professory Brent Silsiň (Brent Seales) topary akylly bir usuly — örän ýokary durulykdaky kompýuter tomografiýasyny işläp düzdi: golýazma rentgen şöhleleri arkaly skanirlenip, onuň içki gurluşynyň 3D modeli döredilýär; emeli aň algoritmleri bolsa ýanan papirusyň iň inçe gatlaklarynyň arasyny tapýar we olary kompýuteriň ekranynda «ýazyp» görkezýär. Iň kyn tarapy — gurum esasyndaky syýanyň dykyzlygy ýanan papirusyň dykyzlygyndan diýen ýaly tapawutlanmaýar. Emeli aň gadymy kätibiň galamynyň galdyran ýüzüniň teksturasyndaky mikroskopik üýtgeşmeleri tanamagy öwrendi.

Golýazmalar näme hakda gürrüň berdi?

2026-njy ýylyň aprel aýynda hünärmenler tarapyndan tassyklanan ilkinji okalan bölekler dünýä jemgyýetçiligine ozal näbelli bolan filosofiki ylmy işi açyp görkezdi. Onuň awtory sazyň, naharyň we sungatyň bagtlylyk duýgusyna nähili täsir edýändigi barada pikir ýöredýär.

“Bu bir gudrata meňzeýär. Biz mundan iki müň ýyl ozal ot tarapyndan möhürlenen kitaphana aralaşdyk. Indi biz diňe bir bu golýazmalary görmek bilen çäklenmän, eýsem olaryň awtorlarynyň sesini hem eşidip bilýäris” — diýip, “Brent Sils Nature” žurnaly üçin taýýarlan neşirinde belleýär.

Bu açyş şulary subut edýär: geljegiň tehnologiýalary bize ýitirilen geçmişi yzyna gaýtaryp berip bilýär. Eger alymlar “Papiruslar willasynyň” kitaphanasyndaky 800 golýazmanyň hemmesini okap bilseler, bize mälim bolan grek-rim edebiýatynyň gerimi birnäçe esse artyp biler. Bu Aristoteliň, Sofoklyň ýitirilen eserlerini ýa-da näbelli taryhy ýazgylary tapmak üçin uly mümkinçilikdir.

2026-njy ýylyň aprel täzelenmesi: gudratyň awtomatlaşdyrylmagy

Eger mundan bary-ýogy bir ýyl ozal kömre öwrülen papirusyň her bir santimetriniň şifrini açmak üçin programmistleriň birnäçe aýlap dowam edýän el zähmeti gerek bolan bolsa, şu hepdede (2026-njy ýylyň 6-njy apreli) “Vesuvius Challenge” taslamasynyň guramaçylary täze bir ýeňiş barada mälim etdiler.

Açyk bäsleşigiň netijesinde, aşakdaky mümkinçilikleri bolan täze nesil algoritmler döredildi:

Gatlaklary awtomatik tapmak: Indi emeli aň 3D-skanerdäki ýanan gatlaklaryň araçäklerini ýokary takyklyk bilen özi «görýär».

Näsazlyklary aradan aýyrmak: Täze «matematiki tekizleme» usullary kömrüň eplenen ýerleri we jaýryklary sebäpli öň ýüze çykan päsgelçilikleri aýyryp, teksti dury görmäge mümkinçilik berýär.

Üstünligiň gerimini giňeltmek: Alymlar indi diňe bir bölekleri däl, eýsem kitaphanadaky ýüzlerçe golýazmany köpçülikleýin okap başlamaga taýýar.

«Biz diňe bir okap bolýandygyny subut etmekden, eýsem taryhy yzyna gaýtarmagyň senagat derejesindäki tapgyryna geçdik» — diýip, taslamanyň guramaçylary 6-njy apreldäki resmi blogynda belleýärler.

Emeli aň okamak algoritmlerini kämilleşdirýän wagty, bu gadymy tapyndylaryň özi dünýä jemgyýetçiliginiň üns merkezine öwrülýär. Şu hepde Gerkulanumdan tapylan dört sany hakyky golýazma ABŞ-nyň Ýuta ştatyndaky ýörite sergide görkezilýär. “The Buried Library” maslahatyna ýygnanan alymlar biziň antik döwrüň filosoflarynyň ýitirilen eserleriniň tutuş bir kitaphanasyny açmagyň bosagasynda durandygymyzy belleýärler.