ORIENTIR | 8-nji aprel. Aýdyşlaryna görä, köp adam (hatda örän köpüsi) çarşenbe güni agşam gündogar wagty bilen sagat 20:00-da geçiriljek energiýa apokalipsisine garaşyp, örän howsala düşüpdi. Emma soňky günlerde Ormuz bogazynyň töweregindäki ýagdaý ýokary dartgynlyk krizisiň nusgawy senariýasy boýunça dowam edýär – ritorikanyň birden güýçlenmegi, bazaryň howsalasynyň ýokarlanmagy we wagtlaýyn dartgynlylygyň peselmegine deň derejede çalt geçmek. Bu pursatda, ähli zat köşeşen ýalydy...

Emma daşyndan görünýän bu «wagtlaýyn dynçlygyň» aňyrsynda hem ählumumy energetika, hem-de umumy dünýä ykdysadyýeti üçin has çylşyrymly ýagdaý ýatyr.

Bazarlar, garaşylyşy ýaly, bu töwekgelçilige dessine täsir etdi. Esasy nebit görkezijileri bolan Brent we WTI bahalarynyň birden ýokarlanandygyny görkezdi. Eger sişenbe güni bahalar durnukly aralykda (barreliniň bahasy 80–86 dollar, käbir biržalarda gysga wagtyň içinde 116–118 dollara çenli ýokarlanyp) duran bolsa, eýýäm çarşenbe güni ýagdaýyň ýitileşmegi we kesgitli syýasy duýduryşlar bilen, bahalar 88–92 dollar aralygynda, hatda ondan hem ýokary derejelerde boldy.

Çaknyşýan taraplaryň gepleşikler üçin yglan eden arakesmesi bahalaryň bölekleýin kadalaşmagyna getirdi – bazar «dynç aldy», emma töwekgelçilik dolulygyna nyrhlardan aýrylmady. OPEC+ guramasynyň hem ähli günlerde bolşy ýaly, kesgitli jemgyýetçilik ädimlerini ätmän, ýagdaýyň ösüşine syn etmegi makul görüp, garaşmak pozisiýasyny tutmagy dowam etmegi hem bellärliklidir.

Bolup geçýän wakalara gaz pudagy hem onçakly az bolmadyk duýgurlyk bilen täsir etdi, sebäbi ol heniz hem gowşak zolagyna degişli bolup galýar. Ýewropanyň we Aziýanyň indeksleri 10–15% ösüş görkezdi, bu bolsa göni Katardan edilýän üpjünçilik töwekgelçilikleri bilen baglydyr. Suwuklandyrylan tebigy gazyň ep-esli bölegi Ormuz bogazy arkaly geçýär we bu ýerdäki islendik durnuksyzlyk dessine energiýanyň bahasyna, netijede bolsa sarp edijiler üçin nyrhlara täsir edýär.

Logistika hem özüni mese-mälim görkezdi, bu ýerde krizis hakykat ýüzünde düýpli özgerişleriň hereketlendiriji güýjüne öwrüldi. “COSCO Shipping” ýaly iri daşaýjylar Ormuz bogazyndan gaça durup, üpjünçilik zynjyrlaryny täzeden gurmaga mejbur boldular.

Deňiz ýollary bölekleýin bökdençlige uçrady, fraht (ýük gatnadyş) nyrhlary ýokarlandy, gury ýer ugurlary bolsa — ilkinji nobatda Merkezi Aziýa arkaly geçýän ýollar — has amatly görlüp başlandy. Şunlukda, Hytaýyň gündogaryndaky Sinýszýan sebitinde ýygnanýan uly ýük ulaglary Merkezi Aziýa arkaly Ýakyn Gündogara barýan ýoly ýola goýdular.

“ORIENT” neşiri Türkmenistanyň ulag pudagynda ýük dolanyşygynyň artandygyny, hususan-da şu ýylyň ýanwar-mart aýlarynda awtomobil gatnawlarynyň 125 göterime çenli ýokarlanandygyny habar berdi. Bu bolsa ýurduň Ormuz bogazyna alternatiwa hökmünde kemala gelýän täze ugurlara işjeň gatnaşýandygyny aňladýar.

Aslynda, biz häzirki wagtda öz yklymymyzda we Merkezi Aziýa sebitinde deňiz logistikasyndan gury ýer gatnawlaryna tapgyrlaýyn geçişiň amala aşyrylýandygyna şaýat bolýarys. Bu geçiş ýakyn wagta çenli diňe uzak möhletleýin geljegiň meýilnamasy hökmünde garalýardy.

Şu nukdaýnazardan, strategik taýdan möhüm giňişlik hökmünde Hazar deňzi sebiti hem aýratyn ähmiýete eýe bolýar. Emma häzirki wagtda Pars aýlagyndaky wakalar sebäpli, bu sebit mümkinçilik taýdan gowşak ugur hasaplanýar. Şunuň bilen baglylykda, Russiýa Federasiýasynyň Daşary işler ministrliginiň resmi wekili Mariýa Zaharowanyň Ýakyn Gündogardaky gapma-garşylygyň Hazar deňziniň günorta bölegine (Eýran tarapyna) geçirilmegine ýol berilmejekdigi barada beýanat berendigini ýatlatmak gerek. Ol Hazar deňzini diňe parahatçylykly hyzmatdaşlyk çägi diýip häsiýetlendirdi.

Şuňa meňzeş beýanatlar has giň gerimli meýilleri aýdyň görkezýär, sebäbi energetika düzümleri geosyýasy töwekgelçiliklere has duýgur bolup başlady. Hazar turba geçiriji konsorsiumy ýaly ulgamlara hatda gytaklaýyn basyşyň edilmegi hem (göni täsir barada aýtmanymyzda-da), nyrhlaryň goşmaça üýtgemegine sebäp bolup biler.

Şu şertlerde aýratyn ýurtlaryň durnuklylygynyň ähmiýeti has aýdyň ýüze çykýar. “ORIENT”-iň ýazyşy ýaly, “Türkmenhimiýa” döwlet konserniniň şu ýylyň üç aýynda meýilnamany 152,7% derejesinde artygy bilen berjaý etmegi, dökün öndürýän kuwwatlyklaryň ýokary derejede ulanylýandygyny görkezýär. Bu bolsa “gaz—dökün—oba hojalygy” zynjyrynda azyk howpsuzlygynyň durnuklydygyndan habar berýär.

Energetika pudagyndaky görkezijiler hem bellärliklidir: “Türkmennebit” döwlet konserni çärýekleýin meýilnamany benzin öndürmek boýunça 119%, dizel ýangyjy boýunça bolsa 111,8% berjaý etdi. Türkmenistanyň gaz pudagy hem durnukly ösüşi görkezdi, şol sanda suwuklandyrylan gazyň önümçiligi 126,7% ýokarlandy.

Bularyň ählisi, ählumumy durnuksyzlyk şertlerinde aýratyn gymmata eýe bolan Türkmenistanyň energetika howpsuzlyk goruny, şeýle hem onuň eksport ukypyny kemala getirýär.

Şol bir wagtyň özünde, ahyrky sarp ediji üçin bu çylşyrymly geoykdysady ýagdaý örän ýönekeý görnüşde — nyrhlarda ýüze çykýar. Ýangyç gymmatlaýar we sebitleriň arasyndaky tapawudy artdyrýar; gazyň bahasynyň ýokarlanmagy elektrik energiýasynyň gymmatlamagyna getirýär; dökünleriň nyrhlarynyň artmagy bolsa geljekki hasyl üçin, netijede bolsa azyk durnuklylygy üçin töwekgelçilikleri döredýär.

Munuň bilen birlikde, durnuklylygyň goşmaça görkezijisi hökmünde, adaty gorag aktiwi bolan altynyň bahasynyň ýokarlanmagy ýüze çykdy. Şol bir wagtyň özünde, Ormuz bogazyndan päsgelsiz geçmek üçin tölegleriň kriptowalýutada amala aşyrylmagy baradaky maglumatlar entek diňe bazardaky myş-myşlar derejesinde galýar we hiç hili resminama arkaly tassyklanmaýar.

Garaşylan energetika Armageddony bolup geçmedi. Hudaýa şükür. Parahatçylyk (hatda näzik we gysga möhletli bolsa-da) şonda-da öňe geçdi.

Ýangyç-logistika krizisi yza süýşürildi. Iň azyndan ýakyn iki hepde üçin.

Goý, her tarap öz ýeňşini yglan etsin — bu ýagdaýda munuň onçakly ähmiýeti ýok. Esasy zat, häzirlikçe parahatçylykly arakesmäniň gurulmagydyr. Gynansak-da, diňe häzirlikçe.

Emma, bu gysga we dowully “häzirlikçe” sözüniň bir gün ebedi bolmagyny örän isleýärsiň...

Bekdurdy AMANSARYÝEW