ORIENTIR | 6-njy aprel. Dünýä bazarlarynda dynç günlerinden hepde başyna geçiş düýpli sarsgynsyz, ýöne barha artýan seresaplylyk ýagdaýynda geçdi. Eýýäm sişenbe güni ir ertir bilen Brent kysymly nebitiň bahasy barreli üçin 88–90 dollar töweregi boldy, şol bir wagtda anna güni ol 85–86 dollar töweregindedi. Bu üýtgeşmäni böküş diýip atlandyryp bolmaz, emma ol töwekgelçilik üçin durnukly goşmaça bahasynyň emele gelýändigi barada aýmaga ýeterlik derejede duýulýar.

Gürrüň aslynda hakyky gytçylyk barada däl-de, eýsem dünýä eksportynyň ep-esli böleginiň geçýän ýeri bolan Ormuz bogazynda üpjünçiligiň bökdeçligi baradaky garaşmalar barada gidýär. Şol bir wagtda, ýaňy-ýakynda dartgynlylygyň iň ýokary derejesinde nyrhlaryň bir barreli üçin 115–118 dollar töweregine ýetmegi bazaryň durnuksyzlygynyň saklanýandygyny görkezýär.

Dynç günleriniň özi täze wakalary getirmese-de, binjalygy has-da artdyrdy. Wan Iniň ýagdaýy çaltrak parahatçylyga getirmegiň zerurlygy baradaky beýanatlary we onuň Sergeý Lawrow bilen geçiren söhbetdeşligi, iri oýunçylaryň bolup geçýän wakalara ählumumy durnuklylyga garşy döräp biljek howp hökmünde garaýandyklarynyň goşmaça tassyknamasy boldy. Bazarlar üçin bu ýeterlikdir — töwekgelçilik garaşmasy köplenç nyrhlara töwekgelçiligiň özünden az täsir etmeýär.

Gaz bazary has sarsgynsyz we seresaply çemeleşýär, emma bu ýerde-de ýokary galma hasaba alynýar. Hepdäniň başyna çenli Ýewropada spot nyrhlary geçen hepdäniň ahyryndaky nyrhlar bilen deňeşdireniňde birneme gymmatlap, bir megawatt-sagat üçin 28–32 ýewro aralygynda saklandy.

Bu düýpli ösüş däl-de, eýsem şol bir ýörelgäniň — seresaplylygyň we häzirki nyrhlara döräp biljek töwekgelçilikleriň goşulmagynyň netijesidir. Mundan başga-da, birnäçe ýurtlaryň energetika ulgamlaryndaky dartgynlylyk we elektrik energiýasy ulgamlaryna düşýän agramyň artmagy goşmaça täsir ediji şert bolup durýar.

Bu prosesleriň täsiri, ählumumy ykdysadyýetiň gündelik durmuş bilen galtaşýan ýerlerinde has aýdyň ýüze çykýar. Ýewropada benziniň ortaça bahasy eýýäm bir litr üçin 1,7–2 ýewro aralygynda üýtgäp dur, aýry-aýry ýurtlarda bolsa bu görkezijiden hem ýokary geçýär.

Aziýada ösüş beýle bir mese-mälim däl, ýöne ol ýerde-de çykdajylaryň artmagy arkaly duýulýar. Hytaýyň mysaly muňa mysal bolup biler, ol ýerde awiakompaniýalar ýangyç ýygymlaryny birden diýen ýaly ýokarlandyrdylar. Şunlukda, gatnawyň uzaklygyna baglylykda, öňki 10–20 ýuandan (takmynan 1,5–3 dollar) 60–120 ýuana (takmynan 8–17 dollar) çenli gymmatlady. Bu awiasiýa kerosininiň bahasynyň artmagynyň göni täsiridir, sebäbi gatnadyjylaryň çykdajylarynyň 30–40 göterimine çenli bölegi hut şonuň paýyna düşýär.

Şu ýagdaýlarda Merkezi Aziýa has durnukly görünýär. Sebitiň Daşkent we Almaty ýaly iri şäherlerinde benziniň bahasy bir litr üçin 0,6–0,9 dollar aralygynda saklanyp galýar, emma bu ýerde-de kem-kemden ýokarlanmak meýli duýulýar.

Aşgabatda ýagdaý has durnukly bolup galýar – döwlet tarapyndan düzgünleşdirilmegi we öz energetika serişdeleriniň bolmagynyň netijesinde ýangyjyň bahasy pes derejede saklanýar. Emma hatda bu ýerde-de daşky ýagdaýlaryň täsiri gytaklaýyn –import edilýän harytlaryň we hyzmatlaryň gymmatlamagy arkaly duýulýar.

Maýadarlar umumy näbellilige seslenip, gorag aktiwlerine gyzyklanma bildirmegi dowam etdirýärler. Sişenbe güni irdene çenli altynyň bahasy troy unsiýasy üçin 2350–2380 dollar aralygynda saklanyp, öňki günler bilen deňeşdireniňde birneme berkedi. Bu näbellilik şertlerinde maýanyň has öňünden çaklap bolýan saklama görnüşlerini gözleýän wagtyndaky adaty ýagdaýdyr.

Şol bir wagtyň özünde, OPEK+ bileleşigi eýýäm adaty bolşy ýaly, garaşmak ýörelgesini saklap galýar. Kesgitli beýanatlaryň ýoklugy, bazara gatnaşyjylaryň wakalardan öňe geçmän, eýsem ýagdaýyň ösüşine görä çäre görmegi makul bilýändikleri baradaky duýgyny has-da güýçlendirýär.

ABŞ-nyň we Ýewropanyň maliýe bazarlary seresaply depgini görkezýärler. Aýry-aýry kompaniýalar maýalaşdyrma babatda basyş bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar, emma häzirlikçe ulgamlaýyn krizis barada gürrüň gidenok. Ýewropada işewürlik işjeňliginiň haýallamagynyň alamatlary görünýär, bu bolsa işsizligiň ösüşiniň ortaça derejede galýandygyna garamazdan, kem-kemden zähmet bazaryna täsirini ýetirýär.

Bitcoin ýaly sanly aktiwler giň aralykda – takmynan 60,000–65,000 dollar aralygynda üýtgäp durmagyny dowam etdirýärler. Bu bolsa olaryň ikitaraply tebigatyny nygtaýar. Bir tarapdan, kriptowalýutalar adaty maliýe gurallaryna alternatiwa hökmünde kabul edilse, beýleki tarapdan bolsa, maýadarlaryň töwekgelçilige bolan umumy meýline duýgurlygy saklap galýarlar.

Syýasy faktor hem goşmaça näbellilik döredýär. Donald Trampyň beýanatlary, şol sanda onuň kesgitli ritorikasy we ähtimal hereketleriniň görkezilen wagt çäkleri bazarlaryň binjalygyny has-da güýçlendirýär. Hatda anyk kararlar bolmasa-da, şeýle duýduryşlar garaşmalary emele getirýär, diýmek – nyrhlara göni täsir edýär.

Netijede, ählumumy prosesleriň kem-kemden, ýöne yzygiderli görnüşde gündelik durmuşa täsir edip başlaýan ýagdaýy ýüze çykýar. Merkezi Aziýa ýurtlary üçin bu ýagdaý nyrhlaryň birden böküp galmagynda däl-de, eýsem olaryň tapgyrma-tapgyr ýokarlanmagynda ýüze çykýar.

Türkmenistan bu ulgamda içerki serişdeleri we döwlet tarapyndan saklap galmak mehanizmleri netijesinde has goralan ýagdaýda galýar, emma daşky basyşdan doly gaçyp gutulmak mümkin däl. Import gymmatlaýar, işewürlik uýgunlaşýar we ykdysadyýetde şol bir “haýal inflýasiýa” täsiri emele gelýär, ol bada-bat şok döretmese-de, wagtyň geçmegi bilen duýulýan derejä ýetýär.

Bu duýdansyz gelýän we oýun kadalaryny bada-bat üýtgedýän krizis däl. Bu ykdysady hakykatyň kem-kemden üýtgemegidir, ol ilki bilen duýulmaýar diýen ýaly, ýöne wagtyň geçmegi bilen nyrhlarda, çykdajylarda we adaty kabul edilýän çözgütlerde gündelik durmuşyň bir bölegine öwrülýär.

Bekdurdy AMANSARYÝEW