ORIENT / ANALYTICS. Gyzyl deňizdäki we Pars aýlagyndaky ählumumy durnuksyzlygyň şertlerinde Hazar deňzi sebiti aýratyn durnuklylygy görkezýär. 2026-njy ýylda Hazar deňzi diňe bir ätiýaçlyk geçelge hökmünde kabul edilmän, eýsem Aziýanyň we Ýewropanyň bazarlaryny birleşdirýän strategik sanly köprä öwrüldi. Işewürligiň analitikleri Hazar deňziniň galkynyşy döwrüniň başlanandygyny tassyklaýarlar; bu ýerde Türkmenbaşy, Baku we Enzeli portlarynyň sanlylaşdyrylmagy daşary ykdysady işiň düzgünlerini düýpli üýtgedýär.

Makrosebitdäki ýagdaýyň ýitileşmegi üpjünçiligiň howpsuzlygyna täze talaplary goýýar. Adaty okean ugurlary esasy bogazlaryň petiklenmegi we ätiýaçlandyryş çykdajylarynyň çaklap bolmajak derejede ýokarlanmagy ýaly töwekgelçilikler bilen ýüzbe-ýüz bolýan wagtynda, Hazar hakykat ýüzünde goralan gury ýer we deňiz zolagyna öwrülýär. Açyk deňiz ýollaryna bolan ählumumy derejdäki ynam krizisi Hazar geçelgesini sebit taslamalarynyň hataryndan çykaryp, ony işjeň durnuksyzlyk zolaklaryndan fiziki taýdan uzakda ýerleşýän örän möhüm geçelgä öwrülmegine itergi berdi.

Şu şertlerde ugurlaryň tehnologik taýdan taýýarlygy onuň esasy ätiýaçlandyryş kepilligine öwrüldi. Hazar deňziniň durnuklylygy indi diňe bir geografiýa bilen däl, eýsem serhetlerde adam faktorynyň töwekgelçiliklerini iň pes derejä düşürýän sanly aýdyňlyk bilen hem berkidilýär.

“e-TIR” we “e-CMR” ulgamlarynyň giňden ornaşdyrylmagy Türkmenistanyň we Azerbaýjanyň portlarynda ýükleri resmileşdirmegiň wagtyny takmynan iki esse gysgaltmaga mümkinçilik berdi. Ýeke-täk sanly platformanyň netijesinde “Ozon”, “Wildberries” ýaly iri marketpleýsleriň we sebitiň ägirdi bolan “Uzum”-yň sellerleri indi Türkmenbaşydan tä soňky ammara çenli ähli ýolda konteýnerleriň hereketine hakyky wagt tertibinde gözegçilik edip bilýärler.

Bu “sanly böküş” çylşyrymly serhetüsti logistikasyny aýdyň we dolandyrylýan amallara öwürdi, bu ýerde ýoluň her bir kilometri peýda üçin işleýär.

...“Transport Intelligence” halkara agentliginiň bilermenleri Hazar deňziniň açyk okean töwekgelçiliklerinden goralyp, täsin ýagdaýda howpsuzlyk zolagynda ýerleşýändigini nygtaýarlar. Sues kanaly ýa-da Ormuz bogazy ýaly dar geçelgelere (bu ýerde ýekeje hadysa hem ýüzlerçe äpet konteýner göteriji gämileriň hereketini bökdemäge ýeterlikdir) örän garaşly bolan okeanüsti ýollardan tapawutlylykda, Hazar deňzi awtonom we goralan çäk bolup durýar. Bu ýerde işewürlik ätiýaçlandyryjylaryň “harby hereketleriň” çaklap bolmajak derejede ýokarlanmagyndan we ählumumy derejedäki uly daşaýjylaryň ugurlary duýdansyz üýtgetmeginden ätiýaçlandyrylandyr.

Içerki deňiz öňünden çaklap bolýan nyrhlaryň we daşarky wehimlere garşy fiziki durnuklylygyň çägine öwrüldi. Bu ýagdaý ýylyň başyndan bäri Hazarüsti daşamalaryna bolan islegiň belli bir derejede artmagyna getirdi, sebäbi kompaniýalar Sues kanalyndaky gijikmelerden gaça durmaga çalyşýarlar.

Söwdanyň sebitleşmegi we howpsuzlyga bolan isleg Hazar deňzini onýyllygyň esasy logistika merkezine öwürýär. 2026-njy ýylyň ýunit-ykdysadyýeti hem bu ugruň bähbidinedir. Hazar deňzi arkaly eltip bermek takmynan iki hepde wagt alýar, emma Afrikany aýlanyp geçýän deňiz ýoly bir ýarym aýa çekýär.

Okean daşamalary üçin ätiýaçlandyryş tölegleriniň ýokarlanmagyny hasaba alanyňda, Hazar deňzi boýunça daşalmalaryň nyrhlary diňe bir bäsdeşlige ukyply bolman, eýsem köp ýagdaýlarda has bähbitli hem boldy. Ýylda 17 million tonna çenli ýüki kabul etmäge we ugratmaga tehnologik mümkinçiligi bolan Türkmenbaşy halkara deňiz porty bu ulgamyň möhüm halkasy bolup durýar.

Enzeli we Amirabad portlary arkaly eýran tarapy bilen amala aşyrylýan oýlanyşykly hyzmatdaşlyk, Hindistanyň we Aýlag ýurtlarynyň bazarlaryna ýol açmak bilen, Demirgazyk — Günorta geçelgesiniň durnukly işini üpjün edýär.

Şu günki günde Hazar geçelgesi — bu diňe bir wagtlaýyn ugur çalşygy däl-de, eýsem daşary ykdysady işiň täze hakykaty we ählumumy söwda üçin hereket edýän tizlikli “liftidir”. Türkmenistan üçin bu Demirgazyk – Günorta we Gündogar – Günbatar ugurlary boýunça esasy operator derejesini aňladýar. Bu ýerde ýurduň geografik ýerleşleşi öňdebaryjy tehnologiýalar bilen utgaşyp, bäsdeşlik artykmaçlygyna öwrülýär hem-de ygtybarly we çalt üpjünçilik üçin amatly şertleri döredýär.