Biz emeli aňy köplenç kod ýazmak, tekst ýa-da surat döretmek üçin gural hökmünde ara alyp maslahatlaşýarys. Emma iň möhüm zady köplenç ýatdan çykarýarys. Emeli aň — bu aýna. Ol diňe bir jogaplary döretmeýär, eýsem biziň öz gorkularymyzy, umytlarymyzy we “jan” diýip atlandyrmaga öwrenen zatlarymyzy hem şöhlelendirýär. Emma algoritm geçmişe baradaky hasraty ýa-da tötänleýin bir seredişden dörän şatlygy duýup bilermi?

Bu gün biz ORIENT okyjylaryna kremniý logikasy bilen janly ýüregiň arasynda serhedi tapmaga synanyşýan adamyň gözi bilen emeli aň hakynda oýlanma-esse hödürleýäris.

Emeli aň biziň ýerimizi tutarmy?

«Emeli aň biziň ýerimizi tutarmy?» — bu soragy men maslahatda-da, ekspert podkastynda-da däl-de, irden kofe almak üçin nobatda eşitdim. Ony ýedi ýaşly bir oglanjyk aýtdy. Ol ejesine näme üçin okamagyň indi zerur däldigini ynam bilen düşündirýärdi.

— Bizi emeli aň çalşar. Adamlaryň işlemegi zerur bolmaz. Hemmesini enjamlar ýerine ýetirer. Adamlar diňe dynç alar. Onda näme üçin okamaly? — diýip, ol logiki taýdan sorag berdi.

— Sen şeýle pikir edýäň — diýip, ejesi çekişmä kän bir çuňňur girmän jogap berdi.

Şol pursatda men bir zada düşündim: eger bu soragy bir çaga berýän bolsa, diýmek ol eýýäm futurologiýa däl.

Başga bir mysal hem bar — bu gezek ýetginjekleriň dünýäsinden.

Meniň ýegenim — zehinli we maksada okgunly ýetginjek. Ol biologiýa, fizika we himiýa boýunça mekdep olimpiadalaryna ençeme gezek gatnaşyp, ýeňiji bolupdy. Kiçi ýaşlaryndan bäri geljegini ylym bilen baglamagy meýilleşdirýärdi: lukmançylyk, mikrobiologiýa, ylmy ösüş ugrunda hünär ýoluny gurmak isleýärdi.

Emma şu ýyl, gutardyş synpynda okaýan mahaly, ol programmirlemegi öwrenmek kararyna geldi.

Näme üçin hakykatdanam lukmançylyk we mikrobiologiýa bilen gyzyklanýan ýetginjek bu saýlawy bilesigelijilikden däl-de, hasap bilen edýär?

Bu pragmatik karar emeli aň hakyndaky gürrüňleriň basyşy astynda edildimikä?

Onuň geljekde “ýaşamak üçin başga ýol ýok” diýen duýgusy döredimikä?

Bu iki waka — kofehanadaky çaganyň jedeli we mekdebi gutarýan ýetginjegiň oýlanyşykly karary — aslynda bir zatdan habar berýär. Elbetde, emeli aň okamaga bolan zerurlygy aýyrmaýar. Emma ol bilimiň manysyny üýtgedýär. Eger ýedi ýaşly çagalar emeli aň sebäpli okamaly ýa-da däl diýip şübhelense, mesele tehnologiýada däl-de, biziň näme we näme üçin öwredýändigimizdedir.

Emeli aňyň “adamlary çalşar” diýen gorky enhamlaryň mümkinçiliklerinden däl-de, biziň öz gymmatymyza düşünmezligimizden döreýär.

Emeli aň ahlak gymmatlyklaryna düşünmeýär, onuň maksady ýok, jogapkärçiligi ýok we empatiýa ukyply däl. Ol adamy güýçlendirýär, emma adam häsiýetlerini çalşyp bilmeýär: tankydy pikirlenmegi, etikany, sorag bermek ukybyny, konteksti duýmagy we näbellilik şertlerinde karar kabul etmegi.

Ynam bilen şuny aýdyp bolar: köp hünärler üýtgär. Emeli aň gündelik, gaýtalanýan işleri öz üstüne alar. Emma ol adamy çalşyp bilmez.

Eger meniň gyzym kofehanadaky şol oglanjyk ýaly sorag beren bolsa, men oňa şeýle jogap bererdim:

«Hemme işleri enjamlaryň ýerine ýetirýän dünýä — bu saýlawsyz adamlaryň dünýäsidir. Okuw geljekde dogry kabul etmek, saýlamak, hakykata düşünmek we durmuşda ýetişen kararlary kabul etmek üçin zerurdyr».

Maýa Annaýewa

Bu setirleri okaýarkaň, täsin duýgy basýar. Biz emeli aň bizi çalşar diýip gorkýarys, emma aslynda özümiziň özümize gerek bolmazlygymyzdan gorkmaýarysmy? Eger biz enjamlara çözmek, saýlamak we duýmak hukugyny bersek, galan “gury galyndyda” näme bolar? Geliň, bu esseden dörän paradokslar barada pikir alyşalyň:

Rahatlygyň duzagy

Kofehanadaky oglanjyk enjamlaryň işleýän mahaly dynç almak hakynda arzuw edýär. Emma bagt hakykatdanam güýjüň ýoklugymy? Emeli aň simfoniýa ýazyp biler, emma onuň seslerinden “endamyňdan üşük geçmegini” duýmaz. Biz funksiýalary ýerine ýetirmek üçin däl-de, dünýäniň gözelligini we agyrysyny duýmak üçin öwrenýäris.

Pragmatizm bilesigelijilige garşy

Eger zehinli biologçy “hasap bilen” programmirlemäge geçýän bolsa, biz ertiriň bejerip bolmajak keseline çare tapjak adamy ýitirmeýärismi? Emeli aň — güýçli mikroskop. Emma oňa seretmeli adam koda däl-de, öýjüge aşyk bolmaly.

Gymmatlyklaryň aýnasy

Emeli aň “gowy” bilen “erbetiň” nämedigini, biz düşündirmesek bilmez. Eger biz etikany we rehimdarlygy öwrenmegi bes etsek, onda enjama näme öwrederis? Biz öz beýanymyzyň beýanyna öwrüleris.

Kofehanadaky şol oglanjyga siz näme jogap bererdiňiz? Emeli aň wagtyňyzy has ýokary zatlar üçin boşadýarmy, ýa-da ol kem-kemden bize şahsy gözleg we ýalňyşmak hukugyny alýarmy? Geliň, bu barada ekspertler hökmünde däl-de, her gün emeli aň bilen ýüzbe-ýüz bolýan adamlar hökmünde gürrüň edeliň. Pikirleriňizi we hekaýalaryňyzy teswirlerde paýlaşyň.

“Pikirlenmek üçin” soraglar

Döredijiligiň algoritmleri. Biz emeli aň ýük göterijileri we sürüjileri çalşar diýip pikir edýärdik, emma ol surat, goşgular we saz ýazmaga başlady. Görnüşi görä, gözelligi “hasaplamak” janly ýol çatrygyndan howpsuz geçmekden aňsat bolup çykdy. Bu biziň sungatymyzyň biz pikir edişimizden has matematiki bolandygyny aňladýarmy?

Tor ulgamynda ýalňyzlyk

Emeli aň bizden hiç wagt ýadamaýar. Ol hemişe diňleýän “ideal dost” bolarmy? Şonda biz hakyky adamlary üns bermezligi ýa-da keýpsizligi üçin bagyşlamagy unudarmykak?

Sanly bakylyk

Eger emeli aň ähli hatlaryňyzy okap, ähli suratlaryňyza seretse, ýüz ýyl geçenden soň hem “siziň ýaly” gürläp biler. Bu siziň durmuşyňyzyň dowamy bolarmy, ýa-da boş otagdaky ýokary hilli sesiňiziň ýaňlanmagymy?