Daşkent, 4-nji iýun | ORIENT. Daşkentde geçirilen Termez dialogynyň plenar mejlisindäki çekişmeleriň ýokary derejesi, häzirki zaman sebitara integrasiýasynyň mundan beýläk diňe bir syýasy beýanatlar we çagyryşlar esasynda saklanyp bilmejekdigini aýdyň görkezdi. Dünýä ykdysadyýetiniň giň gerimli gurluşlaýyn özgertmeleri başdan geçirýän, logistika zynjyrlarynyň bolsa geosyýasy basyş astynda böleklere bölünýän şertlerinde, arassa pragmatizm öňe çykýar.

Hut şol manyda Türkmenistanyň maliýe we ykdysadyýet ministriniň orunbasary Perhat Ýagşyýewiň çykyşy ýaňlandy. Onuň tezisleri hakykat ýüzünde Aşgabadyň Aziýada özara hyzmatdaşlyk we ynanyşmak çäreleri boýunça geňeşiniň giňişligindäki ykdysady ornuny şöhlelendirdi. Bitarap Türkmenistan düýbünden başgaça strategiýany — Bitarap Türkmenistan düýbünden başga strategiýany hödürleýär — durnukly syýasy derejesini tutuş Merkezi we Günorta Aziýa makrosebiti üçin hakyky infrastruktura we maliýe diwidendlerine öwürmek.

Bu işiň düýp binýady hökmünde yklymyň ulag-üstaşyr kartasynyň giň gerimli täzeden düzülmegi çykyş edýär. Geografiki ýerleşleşiň diňe kemsiz işleýän logistika bilen berklendirilende artykmaçlyga öwrülýändigine Aşgabatda aýdyň düşünilýär. Türkmenistanyň arabaglanyşyk strategiýasy Türkmebaşy halkara deňiz portunyň mümkinçiliklerini Merkezi Aziýanyň we Hazar basseýniniň giň demir ýol ulgamy bilen baglanyşdyrmaga esaslanýar. Bu ýerde gürrüň diňe bir üstaşyr geçirmek barada däl-de, eýsem “Demirgazyk — Günorta” we “Gündogar — Günbatar” halkara ugurlaryna sazlaşykly goşulyşjak bitewi multimodal geçelgelerini döretmek barada barýar.

Şunda Aşgabat ulag baradaky çekişmeleri relsleriň çekilmeginden sanly ulgama geçirýär: kagyzsyz söwdanyň ornaşdyrylmagy we ulag resminamalarynyň doly sanlylaşdyrylmagy esasy ileri tutulýan ugur hökmünde yglan edildi, bu bolsa admistratiw we gümrük bökdençliklerini islendik döwletara ylalaşyklaryndan has çalt aradan aýyrmaga ukyplydyr.

Ulag ulgamyndaky uly öňegidişligiň logiki dowamy düýbünden täze, has giň göwrümli sebit bazarlarynyň kemala gelmegi bolmalydyr. Merkezi we Günorta Aziýanyň arasyndaky özara haryt dolanyşygynyň artmagyna häzirki wagtda emeli bökdençlikler päsgel berýär, olary bolsa diňe nyrhlary birwagtda arzanlatmak we düzgünleşdiriş amallaryny ýönekeýleşdirmek arkaly ýeňip geçmek bolar. Türkmenistanyň ykdysady strategiýasy serhetýaka we sebitara akymlaryny işewürlik düzümleriniň hem-de maýa goýum institutlarynyň syýasy ýagdaýlara seretmezden işläp biljek bitewi ekoulgamyna öwürmäge gönükdirilendir. Söwda amallary çykdajylarynyň azaldylmagy sebit ýurtlaryna özleriniň umumy sarp ediş we serişde mümkinçiliklerini has netijeli ulanmaga, şeýle hem daşky ykdysady sarsgynlara garşy durnukly içerki immuniteti döretmäge mümkinçilik berer.

Termez dialogynyň çäklerinde Aşgabadyň energetika ugry hem täze, çuňňur senagat mazmuna eýe boldy. Köp mukdardaky uglewodorod ätiýaçlyklaryna eýe bolan Türkmenistan, diňe bir çig mal üpjün edijisi bolmakdan däl-de, eýsem senagat kooperasiýasyna we diwersifikasiýasyna üns berýär. Diňe bir gaz ibermek däl, eýsem nebit we gaz himiýasy, mineral dökünleriň we döwrebap gurluşyk materiallarynyň önümçiligi boýunça bilelikdäki taslamalar esasy ugur bolup galýar.

Bu integrasiýanyň nyşany hökmünde TOPH (Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan) gaz geçirijisiniň taslamasy çykyş edýär. Daşkentdäki meýdançada türkmen tarapy TOPH-nyň diňe bir energetika magistraly däl-de, eýsem müňlerçe iş ýerlerini döretmäge we Aziýanyň durnuklylyga has köp mätäç bolan nokatlarynda täze goşulan baha zynjyrlaryny gurmaga ukyply bolan güýçli durmuş we ykdysady hereketlendirijidigini ýene bir gezek nygtady.

Sanly özgertme Türkmenistanyň döwrebaplaşdyryş gün tertibiniň düýpli ähmiýetli elementine öwrülýär. Aşgabadyň ýurduň içinde yzygiderli durmuşa geçirýän döwlet dolandyryşyndaky, maliýe-bank ulgamyndaky we senagatdaky sanlylaşdyrma işi, indi sebit integrasiýasy üçin platforma hökmünde hödürlenilýär. Tehnologiýa alyş-çalyşygy, kiberhowpsuzlyk ulgamynda bilelikdäki taslamalar we täze nesliň ýokary hünärli hünärmenlerini taýýarlamak — bu Aziýa ykdysadyýetleriniň bütindünýä bäsdeşlik ukybyny ýokarlandyrmaga ukyply ugurlardyr. Deňhukuklylyk we ynanyşmak ýörelgelerine esaslanýan sanly integrasiýa, iri halkara maýadarlar üçin özüne çekiji, aýdyň we öňünden çaklap boljak işewürlik gurşawyny döretmäge mümkinçilik berýär.

Netijede, Türkmenistanyň maliýe edarasynyň wekiliniň Daşkentdäki çykyşy esasy meýili tassyklady: Aziýadaky mundan beýläkki özara hyzmatdaşlygyň üstünligi döwletleriň diňe syýasylaşdyrylmadyk, pragmatik çemeleşmelere eýermäge bolan taýýarlygyna göni baglydyr. Türkmenistanyň işjeň Bitaraplygy giň gerimli ykdysady taslamalary bökdençsiz ilerletmäge mümkinçilik berýän ygtybarly diplomatik gural hökmünde özüniň netijeliligini ýene bir gezek tassyklady.

Ulag, energiýa we sanlylaşdyrma ugurlarynda anyk çözgütleri hödürlemek bilen, Aşgabat diňe bir iki makrosebiti birleşdirmän, eýsem olaryň uzak möhletleýin we bilelikde gülläp ösmegi üçin berk binýady döredijiniň roluny öz üstüne alýar.

Bekdurdy AMANSARYÝEW,

Türkmenistanyň DIM-niň HGI-niň Strategik barlaglar boýunça merkeziniň bilermeni