«Ýerastyndaky internet» üçin “Nobel” baýragy, ýa-da planetanyň baş torunyň syrlary
2026-njy ýylyň ýanwarynda dünýäde “Ekologiýa boýunça Nobel baýragy” diýlip atlandyrylýan abraýly Taýler baýragy amerikan biology Tobi Kirse gowşuryldy. Ol bu sylaga mynasyp bolan taryhdaky iň ýaş zenan boldy. Onuň hyzmaty — millionlarça ýyl mundan ozal kömelekler we ösümlikler tarapyndan döredilen, aýagymyzyň aşagynda ýerleşýän örän çylşyrymly “bazar ykdysadyýetiniň” barlygynyň açylyşy.
Ewolýusion biologiýa professory Tobi Kirs ömrüni mikoriza — kömelekler bilen ösümlikleriň kökleriniň simbiozyny öwrenmäge bagyşlady. Uzak wagtlap toprakdaky kömelekler diňe suwy geçirýän passiw “turbalar” hasaplanýardy. Kirs munuň tersini subut etdi: olar işjeň gatnaşyjylar, strategçylar we hatda “treýderler”.
Ýerastyndaky birža: kömelekler agaçlar bilen nähili söwda edýär
Görnüşi ýaly, mikoriz kömelekler uglerodyň esasy “saklaýjylarydyr”. Her ýyl ösümlikler kömelek torlaryna takmynan 13 milliard tonna CO₂ berýär — bu dünýäde ýangyç serişdeleriniň ulanylmagyndan çykýan ähli zyňyndylaryň takmynan üçden bir bölegine deňdir.
Kömelekler uglerody göni manyda toprakda “gulplap”, ony ýaşaýşyň ägirt uly akkumulýatoryna öwürýärler. Sagdyn kömelek torlary bolmazdan, global ýylylyga garşy göreş mümkin däl.
Ýokary tehnologiýaly gurallaryň (robotlaşdyrylan surata düşürmegiň we ýagtylanýan kwant nokatlarynyň) kömegi bilen Kirsiň topary geň galdyryjy ýagdaýy gördi: kömelek torlary tejribeli ykdysatçylar ýaly hereket edýär.
Alyş-çalyşygyň strategiýasy: kömelekler ýetmezçilik edýän fosfory onuň köp bolan ýerlerinden ösümlikleriň oňa has mätäç ýerlerine geçirýärler.
Serişdäniň “bahasy”: onuň ýerine kömelekler ösümliklerden uglerod talap edýär. Eger agaç “gysgançlyk etse”, kömelek tory minerallaryň iberilmegini çäklendirip biler. Şeýle hasaply alyş-çalyş planetadaky ýaşaýşyň deňagramlylygyny saklaýar.
“Biz ýaşaýşy diňe ýer ýüzünde görmäge öwrenişdik, emma hakyky güýç aşakda gizlenýär. Bir gram toprak — tutuş bir galaktika”, — diýip, Tobi Kirs aýdýar.
Guraklyga garşy ýarag: bu suw ýetmezçiligi bolan sebitlere nähili kömek eder?
Merkezi Aziýa ýaly sebitler üçin Tobi Kirsiň açyşlarynyň ähmiýeti aýratyn uludyr. Gurak we çöl ekoulgamlarynda kömelek torlary “akylly suwaryş ulgamy” ýaly işleýär:
— Çyglylygy saklamak: kömelekleriň miselisi iň inçe kökden hem birnäçe esse inçe bolýar. Ol ösümlik üçin elýeterli bolmadyk toprak mikrogözeneklerine aralaşyp, şol ýerden galan çyglylygy “sykyp çykaryp” biler.
— Diri galmak derejesini ýokarlandyrmak: kökleriň degişli kömelek görnüşleri bilen inokulýasiýasy (ýokundyrma) nahallaryň aşa yssy we duzly toprak şertlerinde ýaşap galmagyna mümkinçilik berýär.
— Ýerleri dikeltmek: agajy ýönekeý çägä oturtmagyň ýerine, Kirsiň strategiýasy ilki bilen topragy hyzmatdaş kömelekler bilen “ýaşatmagy” teklip edýär. Bu, onsuz çöldäki tokaýyň ýaşap bilmejek janly binýadyny döredýär.
Kirs özüniň SPUN (Ýerastyndaky torlary goramak jemgyýeti) guramasy bilen dünýäde ilkinji “Kömelek biodürlüliginiň ýerasty kartasyny” döretmäge başlady. 80 ýurtdan alymlar eýýäm gizlin ýaşaýyş ojaklaryny karta geçirmek üçin toprak nusgalaryny iberýärler.
Mundan başga-da, Kirs tarapyndan işe girizilen Underground Advocates maksatnamasy alymlara bu “görünmeýän” ekoulgamlary döwlet derejesinde goramak üçin hukuk gurallaryny öwredýär.
Emeli aňyň geljegi — ösümlikleriň köklerinde?
Tobi Kirsiň barlaglary tehnologiýa ägirtleriniň, şol sanda Google DeepMind-iň ünsüni çekdi. Emeli aňy işläp taýýarlaýjylary kömelek torlarynyň merkezleşdirilmedik karar kabul etmek ukybyna gyzyklanýar. Alymlar millionlarça ýyl öň kömelekler tebigat tarapyndan döredilen tebigy söwda ulgamlarynyň we serişde paýlaýyş algoritmleriniň nusgasyny almak geljekde has netijeli we durnukly IT infrastrukturalaryny döretmäge kömek eder diýip hasaplaýarlar.
Ekologiýa üstünlikleri üçin Taýler baýragy 1973-nji ýylda döredildi. Onuň pul mukdary 250 000 ABŞ dollarydyr. Tobi Kirs bu sylagy ilkinji bolup toprak mikrodünýäsini howanyň global sazlaýjysy hökmünde öwrenendigi üçin aldy. Mundan öň baýrak köplenç okeanlary goramak ýa-da ozon deşiklerine garşy göreş ýaly işler üçin gowşurylýardy. Kirsiň ýeňşi bilen “ýerasty dünýä” resmi taýdan dünýä syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň hataryna çykdy.
Baýragy gowşurmak dabarasy we Tobi Kirsiň dünýä jemgyýetçiligine resmi ýüzlenmesi 2026-njy ýylyň 23-aprelinde Amsterdam şäherinde geçiriler.
