Siz jazzy halaýarsyňyzmy? Aşgabatda uly improwizasiýalar wagty
Siz bir agşamy jazz aýdymlary bilen duşuşmak üçin bagyşlamaga taýýar bolar derejede jazzy gowy görýarsiňizmi? Eger «hawa» diýip jogap berseňiz, onda sizi 28-nji fewralda «Watan» kinokonsert merkezinde geçiriljek jazz konsertine çagyrýarys. Emma ilkinji nobatda biraz taryha ser salalyň…
Jazz XX asyryň başynda ABŞ-nyň Täze Orlean şäherinde Afrika äheňleriniň, blýuzyň we Ýewropa sazlaşygynyň sintezi hökmünde döräpdir. Ilkinji görnüşleri, meselem regtaým we täze orlean jazzy, Amerikanyň içinde çalt ýaýrap, soňra bütin dünýäde tanaldy. Russiýa jazz 1922-nji ýylda geldi. Şu ugurda esasy şahsyýet Walentin Parnah boldy — ýazyjy, horeograf we sazanda, ol Ýewropada bolanyndan soň 1922-nji ýylyň oktýabrynda Moskwada ýurduň ilkinji jazz-konsertini gurnady. Geljek onýyllyklarda sowet jazzy kyn döwrüleri başdan geçirdi: ony täze sungat hökmünde garşy aldylar, aýratyn hem Staliniň döwründe düýpli tankyda we senzura sezewar etdiler, «buržuaz» sazy diýip atlandyrdylar.
Şeýle-de bolsa, SSSR-de öz jazz mekdebi emele geldi. 1926-njy ýylda pianinoçy Aleksandr Sfasman AGŽAN (Amerikan-Grammofon Jazz Topary) ilkinji professional jazz toparyny döredipdi. Ondan has soň, 1950-60-njy ýyllarda, «maýyllaşma» döwründen soň, jazz ikinji demini aldy, täze toparlar we ýerine ýetirijiler peýda boldy.
Öz taryhynyň dowamynda jazz köp görnüşleri we kiçi žanrlary döredipdir. Esasy görnüşleri şulardyr:
-
Täze Orlean jazzy (Diksilend): toparlaýyn improwizasiýaly ilkinji jazz görnüşi.
-
Swing: uly orkestrleriň (big-bend) döwri, 1930–1950-nji ýyllar.
-
Bíbop: 1940-njy ýyllaryň çalt, çylşyrymly stili, kiçi toparlara we wirtuoz kompozisiýalara gönükdirilen.
-
Cool-jazz: bíbopa has asuda we kameraly jogap.
-
Hard-bol: bíbop bilen blýuz we gastela elementleriniň birleşmegi.
-
Free-jazz: doly erkinlik we improwizasiýanyň peýdasyna däp bolan sazlaşyklary we äheňleri ret etme.
-
Jazz-rock / Fusion: jazzy rok sazy we elektron gurallary bilen garyşdyrmak.
Dünýäniň beýik jazzmenleriniň arasynda Louis Armstrong, Miles Davis, John Coltrane, Charles Parker, Ella Fitzgerald we beýlekiler bar.
Sowet Russiýasynyň meşhur ýerine ýetirijileri — Walentin Parnah, Aleksandr Sfasman, Georgiý Garanýan, Alekseý Kozlow, Oleg Lundin, Igor Butman (halkara derejesinde iň meşhur rus jazzmeni), Leonid Çižik, Yakow Okun.
Türkmenistanda jazzyň taryhy Merkezi Aziýanyň iň geň we gyzykly taryhlarynyň biridir. Bu žanry ösdürmekde esasy goşant «Güneş» topary tarapyndan edilipdir. Topar 1970-nji ýyllaryň başynda aýdymçy, soňraky Türkmen SSR-niň at gazanan artisti Myrat Sadykow tarapyndan döredildi. Ilkibaşda olar türkmen halk aýdymlaryny we sowet kompozisiýalaryny ýerine ýetirýärdiler, ýöne onýyllygyň ahyrynda ynamly synag edip, milli türkmen owazlaryny jazz akordlary, rok äheňleri we funk bilen garyşdyryp, özboluşly etno-jazz ýa-da jazz-fusion stilini döretdiler.
Bu ugurda işläp ýören beýleki möhüm topar — «Pöwrize» topary, olaryň diskleri 1979-njy ýylda çykypdy.
Häzirki Türkmenistanda jazz täzeden janlanýar. Aýdymçylar henizem halk owazlaryny esas edip alyp, olary jazz sazlaşygy bilen baýlaşdyrýarlar. Aşgabatda jazz konsertleri geçirilýär, bu bolsa bu sazyň uly gyzyklanma bilen diňlenilýändigini görkezýär. 2025-nji ýylyň baharynda diňleýjiler Döwran Şammyýew we Täzegül Baýramowa ýaly, liriki estrada we şanson aýdymçylary hökmünde has tanalýan aýdymçylaryň jazz debýutyna şaýat boldular.
Gelejek jazz duşuşygy — diňleýjileriň ýüreklerine gyzgyn notalar bilen täsir etjek we olary hakyky glamur gurşawyna alyp göterjek täze saz duşuşygydyr. Şol agşam Döwran Şammyýew, Bahar Durdyýewa, Täzegül Baýramowa ýaly solistler jazz owazynyň meşhur eserleri bilen çykararlar. Üns merkezinde Kowus Bäşimowyň ýolbaşçylyk edýän orkestri bolar.
Konsertiň guramaçylarynyň belleýşi ýaly: «Her bir kompozisiýa tagamly sous bilen hödürlenýän ajaýyp nahar ýaly bolar: inçe, stili, we lezzetli. Jazz sizi iň gowy ýatlamalara alyp gider, diňe oturyp diňlemek däl-de, äheňi duýmak, hereket etmek we tans etmek islegi hem dörär».
Eziz diňleýjiler, jazz sungaty bilen gyzyklanýanlar we täze muşdaklar. Jazz — bu sungat, onuň bilen aragatnaşyk täze döredijiligi döredýär. Bu täsinligi duýmak pursadyny elden gaçyrmaň.
Ýelena Osipowa
