Goňurdepede astronomiki jisim şekilli gadymy möhür tapyldy
Gadymy Goňurdepede şäherinde (Mary welaýatynda) geçirilen gazuw-agtaryş işlerinde aýyň şekili we üç ýyldyz ýerleşdirilen häsiýetli möhüri tapyldy, bu Türkmenistanda tapylan astronomiki desganyň iň köne şekili bolmagy ahmal. Bu barada Russiýanyň Ylymlar akademiýasynyň etnologiýa we antropologiýa institutynyň baş ylmy işgäri, rus-türkmen Margiana arheologiki ekspedisiýasynyň ýolbaşçysy Nadežda Dubowanyň sözlerine salgylanyp TASS habar berdi.
Gadymy Goňurdepe şäheri 50 ýyldan gowrak wagt bäri barlag obýekti bolmagynda galýar. Ol ýerde, bürünç eýýamynda, miladydan öňki 3-2-nji müňýyllygyň başynda Murgap derýasynyň gadymy hanasynda giň oazis gülläp ösüpdir. Bu gadymy ýazuw çeşmelerinden belli bolan Marguş ýa-da Margiana ýurdy bolupdyr.
“Bu ýylky gazuw-agtaryş işlerinde birnäçe ýüz nusgadaky goňur möhürleriniň giň toplumynyň üstüni ýetirdik,ýene-de geň bolan ýene 11 sany möhür. <...> Ozal ýyldyzlar diýlip atlandyrylýan şekilleri tapmadyk: köp aýratyn ýyldyzlar, ýarym aýlar - bular hem astronomiki jisimler. “Ýöne bu möhür bu ýerde 3 ýyldyzyň belli bir derejede ýerleşýändigi bilen häsiýetlendirilýär, türkmenleriň “Üç ýyldyz ” ýyldyzlar toplumynyň bolmagy täsin. Munuň astronomiki bir zatdygyny çakladyk, soň bolsa Türkmenistanyň çäginde tapylan iň gadymy möhür bolup çykdy, ýöne muny doly ynam bilen aýtmak üçin astronomlar tapyndylara baha bermelidirler” – diýip, Dubowa habarlar agentligine aýtdy.
2024-nji ýyldaky möhüm tapyndylaryň arasynda gips önümçiligi we ata meňžeş haýwanlaryň kelle süňki bar. Ondan öň Goňurdepede atly sekiz sany atyň diňe kelle süňkiniň galyndysy tapyldy. Dubowa, şeýle hem arheologlaryň Margiana ekspedisiýasynyň ähli döwürde, ýagny 50 ýyllykda tapylan ähli tapyndylarynyň ýygyndysyny döretmek üçin birnäçe ýyl bäri işleýändigini we bu on müňlerçe tapyndydygyny habar berdi.
Margiana arheologiki ekspedisiýasynyň ýolbaşçysy, şeýle hem gazuw-agtaryş işleri geçirilýän GDA ýurtlarynda rus arheologiki missiýasynyň döredilmegini teklip etdi. “Şolaryň arasynda Özbegistany, Täjigistany we elbetde Türkmenistany bellemelidiris” – diýp Dubowa aýtdy. Dubowa missiýalarda tapyndylar we gazuw-agtaryş işleri, arheologlaryň durmuşy barada gürrüň berjek sergi zallary öz içine alyp biljekdigini düşündirdi. Nadežda Anatolýewna gazuw-agtaryş möwsümleriniň ahyrynda “netijeleri barada brifinga, diplomatlary, alymlary we ähli gyzyklanýan taraplary çagyrmagy” teklip etdi.
Rus-Türkmen Margiana ekspedisiýasynyň taryhy, XX asyryň iň uly iki arheologiki açyşana eýe bolan görnükli arheolog Wiktor Sarianidiniň ady bilen baglanyşykly. 1978-1979-njy ýyllarda Owganystanyň Şibargan şäheriniň golaýynda arheologlar tarapyndan tapylan iň uly hazynalaryň biri bolan ýagny 20 müňden gowrak altyndan zatlary öz içine alýan b.e. öňki I asyra degişli ýedi şa mazaryny tapdy.
1980-nji ýyllaryň ahyrynda günorta-gündogar Türkmenistanda ýerleşýän Merw oazisinde 200-den gowrak ilatly nokady açdy. Olaryň merkezi Goňurdepe bolupdyr. Bu gazuw-agtaryş işleri Gadymy Gündogaryň ozal belli bolmadyk siwilizasiýa merkeziniň - Merkezi Aziýada bürünç eýýamyna degişli Baktriýa-Margiana arheologiki medeniýetiniň bardygyny görkezdi.
