Hazarüsti ugry we “Global Gateway” maýa goýumlary — Ýewropa Bileleşiginiň ilçisi Lýuk Dewin ORIENT neşirine interwýu berdi
Hazarüsti ulag geçelgesini ösdürmek strategik beýannamalar derejesinden anyk infrastruktura we maliýe taslamalaryny işläp taýýarlamak tapgyryna geçýär. Ýewropa Bileleşiginiň “Global Gateway” atly ählumumy başlangyjynda Türkmenistan aýratyn orun eýeleýär. Ýurduň amatly geografik ýerleşişi, giň demir ýol ulgamy we Türkmenbaşy Halkara deňiz portunyň uly mümkinçilikleri Aşgabady Aziýa bilen Ýewropanyň arasyndaky ulag-logistika arabaglanyşygynyň tebigy merkezine öwürýär. Emma geografik artykmaçlyklary täjirçilik taýdan üstünlikli üstaşyr ulag ugruna öwürmek üçin ýük akymlaryny dolandyrmak ulgamlaryny düýpli döwrebaplaşdyrmak, serhet amallaryny sanlylaşdyrmak we halkara maliýe institutlary bilen çeýe integrasiýany ýola goýmak zerurdyr.
ORIENT neşirine beren interwýusynda Ýewropa Bileleşiginiň Türkmenistandaky ilçisi Lýuk Dewin ÝB-niň türkmen infrastrukturasyna degişli taslamalary taýýarlamak üçin hödürleýän anyk grant mehanizmleri, üstaşyr daşamalaryň hakyky möhletleriniň we bahasynyň netijeliligi kesgitleýän esasy ölçegler bolup durýandygy barada giňişleýin gürrüň berdi. Şeýle hem ol türkmen kärhanalarynyň, uniwersitetleriniň we logistika operatorlarynyň Ýewropanyň maýa goýum hem-de bilim platformalaryna çykmagy boýunça amaly maslahatlaryny paýlaşdy.
— Ýewropa Bileleşigi Hazarüsti ulag geçelgesini ösdürmekde Türkmenistana nähili orun berýär we ýurduň sebitdäki ulag-logistika ulgamyndaky ornuny berkitmek üçin haýsy ädimler zerur?
— Ýewropa Bileleşigi “Global Gateway” strategiýasynyň çäklerinde Türkmenistana Hazarüsti ulag geçelgesini ösdürmekde strategik taýdan möhüm hyzmatdaş hökmünde garaýar. Ýurduň geografik ýerleşişi, demir ýol ulgamy we Türkmenbaşy Halkara deňiz porty arkaly Merkezi Aziýanyň, Hazar deňziniň we Ýewropanyň arasyndaky ulag arabaglanyşygyny berkitmek üçin uly mümkinçiliklere eýedir.
Emma geografik artykmaçlyklary bäsdeşlige ukyply ulag hyzmatlaryna, üstaşyr daşamalaryň wagtyny azaltmaga we netijeli logistika öwürmek zerurdyr. Esasy ileri tutulýan ugurlara demir ýol infrastrukturasyny döwrebaplaşdyrmak, demir ýol gatnawlaryny we ýük akymlaryny dolandyrmagyň sanly ulgamlaryny ornaşdyrmak, serhet amallaryny ýönekeýleşdirmek we çaltlandyrmak, şeýle hem ulag ulgamlarynyň goňşy ýurtlaryň ulgamlary bilen özara sazlaşygyny ýokarlandyrmak girýär. Şunda esasy ölçeg hakyky üstaşyr daşama wagty we onuň bahasy bilen kesgitlenýän anyk netijedir.
ÝB Türkmenbaşy portunyň bar bolan kuwwatyndan mümkin boldugyça doly peýdalanmaga, iş prosesindäki päsgelçilikleri ýüze çykarmaga, şeýle hem port, demir ýol we deňiz ulaglarynyň özara netijeli işlemegini üpjün etmäge aýratyn ähmiýet berýär. Maýa goýumlaryny çekmek we ýük daşamalaryň möçberini artdyrmak üçin halkara maliýe institutlary hem-de hususy logistika operatorlary bilen hyzmatdaşlyk möhüm ähmiýete eýedir.
— Ýewropa Bileleşigi ýakyn ýyllarda Hazarüsti ulag geçelgesini ösdürmek üçin Türkmenistana haýsy täze goldaw gurallaryny, maýa goýum mümkinçiliklerini ýa-da bilelikdäki taslamalary hödürläp biler?
— ÝB tehniki kömek bermek, maýa goýum taslamalaryny taýýarlamak we halkara maliýe institutlary, hususan-da, Ýewropanyň täzeleniş we ösüş bankynyň (ÝTÖB) hem-de Bütindünýä banky bilen hyzmatdaşlyk etmek arkaly Hazarüsti ulag geçelgesiniň ösdürilmegini eýýäm goldaýar.
Anyk mümkinçilikleriň biri ÝTÖB bilen hyzmatdaşlykda Türkmenistanyň demir ýol infrastrukturasyny döwrebaplaşdyrmak boýunça ÝB-niň grant serişdeleriniň hasabyna garaşsyz tehniki-ykdysady esaslandyrmany taýýarlamakdyr. Ýewropa Bileleşigi ÝTÖB-niň we Bütindünýä bankynyň üsti bilen amala aşyrylýan tehniki-ykdysady barlaglary maliýeleşdirmek mehanizmleriniň Türkmenbaşy porty bilen baglanyşykly taslamalary, şol sanda onuň häzirki kuwwatyny, iş netijeliligini we geljekki maýa goýum zerurlyklaryny bahalandyrmagy hem goldap biljekdigini öň hem belläpdi.
Bu ýerde möhüm bir ýagdaýy aýratyn bellemek gerek: şeýle tehniki-ykdysady barlaglar grant serişdeleriniň hasabyna maliýeleşdirilýär we olar öz-özünden karz almak borçnamasynyň ýüze çykmagyna getirmeýär. Olaryň maksady tehniki taýdan esaslandyrylan, ykdysady taýdan maksadalaýyk we maliýe taýdan durnukly maýa goýum taslamalaryny kesgitlemekden ybaratdyr. Soňra bu taslamalar halkara maliýe institutlarynyň maliýeleşdirmesini, milli maýa goýumlaryny ýa-da Ýewropanyň hususy pudagynyň gatnaşygyny çekip biler.
ÝB söwdany ýeňilleşdirmäge, sanlylaşdyrmaga, ulag gatnawlaryny utgaşdyrmaga we institusional mümkinçilikleri pugtalandyrmaga gönükdirilen sebit başlangyçlaryny hem goldaýar. Geljekki hyzmatdaşlyk Türkmenistanyň kesgitlän ileri tutulýan ugurlaryna we anyk taslama tekliplerine esaslanyp ösdürilip bilner. Şunda demir ýollary döwrebaplaşdyrmaga, portuň netijeliligini ýokarlandyrmaga we multimodal ulag arabaglanyşyklaryny ösdürmäge aýratyn üns berler.
Ýene bir mümkinçilik ÝB-niň “Global Gateway” atly has giň maýa goýum çarçuwasydyr. Ol tehniki kömegi, grantlary, kepillikleri we halkara maliýe institutlarynyň maliýeleşdirmesini utgaşdyrmaga mümkinçilik berýär. Ýakynda döredilen “Connectivity Agenda” platformasy we ÝB-niň Maýa goýum merkezi maýa goýum taslamalaryny taýýarlamak hem-de Ýewropanyň hususy pudagynyň gatnaşygyny çekmek üçin goşmaça mümkinçilikleri döredýär. Bu gurallardan peýdalanmak taslamalaryň bellenen ölçeglere laýyk gelmegine, tehniki bahalandyrmagyň netijelerine we ylalaşylan maliýeleşdiriş mehanizmlerine bagly bolar.
— Türkmen tarapyna entek giňden mälim edilmedik başlangyçlar barmy?
— Häzirki tapgyrda Türkmenistan üçin goşmaça ýörite infrastruktura maýa goýumlaryny ýa-da maliýeleşdiriş bukjasyny resmi taýdan tassyklanan taslamalar hökmünde görkezmek dogry bolmaz. Häzirki wagtda esasy wezipe türkmen häkimiýetleri we halkara maliýe institutlary bilen maliýeleşdirilip bilinjek anyk taslamalar boýunça dialogy ösdürmekden ybaratdyr. Ilkinji nobatda, bu demir ýol infrastrukturasyny döwrebaplaşdyrmak we Türkmenbaşy portuny ösdürmek bilen baglanyşykly taslamalara degişlidir.
Has giň manyda, ýurduň daşary söwda we daşary ýurt maýa goýumlary üçin açykdygyny görkezýän alamat hökmünde Bütindünýä Söwda Guramasyna (BSG) agza bolmagyň hem ähmiýetini aýratyn nygtamak gerek.
Halkara maliýe institutlary babatda bolsa Ýewropa Maýa goýum bankynyň (ÝMB) Türkmenistanda iş alyp barmagyna mümkinçilik berýän çarçuwaly ylalaşygyň baglaşylmagy hem möhüm oňyn ädim bolardy.
— Geçelgäniň ösüşi bilen baglylykda haýsy hünär başarnyklaryna isleg has-da artar we Ýewropa Bileleşigi ulag-logistika pudagy üçin ýokary hünärli işgärleri taýýarlamakda Türkmenistana nähili goldawy berip biler?
— Ýewropa Bileleşiginiň garaýşyna görä, ileri tutulýan hünärleriň hataryna logistika we üpjünçilik zynjyrlaryny dolandyrmak boýunça hünärmenler, ekspeditorlar, demir ýol we port infrastrukturasynyň ulanylyşyny üpjün edýän hünärmenler, ykdysadyýet we söwda boýunça analitikler, şeýle hem maliýe analitikleri girer.
Esasy başarnyklaryň hatarynda ýük daşamalaryny sanly dolandyrmak, ýükleriň hereketini yzarlamak, halkara ulag amallary bilen işlemek, haryt akymlaryny seljermek, maýa goýum taslamalaryna baha bermek, howpsuzlyk we durnukly ösüş meseleleri, şeýle hem daşary ýurt dillerini bilmek bolar. Zerur hünär taýýarlygynyň anyk ugurlary ulag geçelgesiniň ösüşine görä iş berijiler bilen bilelikde kesgitlenmelidir.
ÝB-niň DARYA maksatnamasynyň çäklerinde hünär standartlaryny işläp taýýarlamak, mugallymlaryň hünär derejesini ýokarlandyrmak, başarnyklara esaslanýan okuwy ösdürmek we bilermenleriň tejribe alyşmagyny guramak boýunça işler eýýäm goldanylýar. Meýilleşdirilen çäreleriň hataryna logistika pudagy boýunça sebitleýin hünär profilini işläp taýýarlamak, maglumat-kommunikasiýa tehnologiýalary boýunça Estoniýa okuw saparyny guramak, şeýle hem umumy başarnyklary ösdürmäge gönükdirilen SCAFFOLD maksatnamasynyň çäklerinde Türkmenistanda halypa-mugallymlaryň taýýarlygyny dowam etdirmek girýär.
— Türkmen kompaniýalary we bilim edaralary Global Gateway strategiýasynyň çäklerinde Ýewropa Bileleşiginiň başlangyçlaryna nähili gatnaşyp we Transhazar ulag geçelgesini ösdürmek bilen bagly taslamalara nädip goşulyp bilerler?
— Munuň üçin dört sany amaly ugur bar.
Bilelikdäki maýa goýum teklipleri. Türkmen kompaniýalary ÝB-de hasaba alnan kompaniýa ýa-da Ýewropa Bileleşine agza döwletiň guramasy bilen birleşip, Ýewropa Komissiýasynyň Halkara hyzmatdaşlyk boýunça Baş müdirliginiň Maýa goýum merkezine bilelikdäki teklip taýýarlap bilerler (DG INTPA maýa goýum merkezi). Taslama teklibi ÝB-däki hyzmatdaş tarapyndan “Team Europe” / degişli agza döwletiň milli toparynyň üsti bilen berilýär.
Taslamalar täjirçilik taýdan durmuşa geçirip boljakdygyny, ýerli ykdysadyýete peýda getirjekdigini, milli ileri tutulýan ugurlara laýyk gelýändigini hem-de “Global Gateway” strategiýasynyň daşky gurşawy goramak, durmuş standartlary we aç-açanlyk babatdaky ýörelgelerine eýerýändigini görkezmelidir. Maliýeleşdirmegiň berilmegi her ýagdaýda taslama boýunça geçirilen bahalandyrmanyň netijelerine we soňraky tassyklama baglydyr.
Bäsleşikler we tenderler. Kompaniýalara we edaralara (EU Funding & Tenders Portal) ÝB-niň Maliýeleşdiriş we tenderler portalyny yzygiderli yzarlamak, her bir bäsleşigiň talaplaryna laýyk gelýändigini barlamak hem-de şertlerde rugsat berlen ýagdaýynda özbaşdak ýa-da hyzmatdaşlar bilen bilelikde arzalary tabşyrmak maslahat berilýär.
Adatça, arza tabşyrmak üçin “EU Login” hasaby, şeýle hem guramanyň hasaba alynmagy we oňa gatnaşyjynyň şahsyýet kody (Participant Identification Code — PIC) gerek bolýar.
Bilim ulgamyndaky hyzmatdaşlyk. Türkmen uniwersitetleri ulag boýunça okuw maksatnamalaryny ösdürmek we işgärleriň hünär derejesini ýokarlandyrmak ýaly ugurlary hem öz içine almak bilen, mümkinçilikleri ösdürmäge gönükdirilen degişli Erasmus+ taslamalaryna gatnaşmak üçin Ýewropanyň bilim edaralary bilen konsorsiumlary döredip bilerler.
Hünär bilimi edaralary we kompaniýalar hem DARYA maksatnamasynyň çäklerinde başarnyklara baha bermek, hünär ugurlaryny işläp taýýarlamak we işgärleri taýýarlamak boýunça hyzmatdaşlyklary döretmek işlerine gatnaşyp bilerler.
Ylmy barlaglar we innowasiýalar. Horizon Europe («Ýewropa gözýetimi») maksatnamasy türkmen uniwersitetlerine, ylmy-barlag guramalaryna we kompaniýalara durnukly ulag, sanly logistika, arassa energiýa we degişli tehnologiýalar boýunça işleýän halkara konsorsiumlaryna gatnaşmaga mümkinçilik berýär.
Mariýa Sklodowskaýa-Kýuri maksatnamasy (Marie Skłodowska-Curie Actions) hem ylmy işgärleri taýýarlamak we halkara işgär alyş-çalşygyny guramak üçin mümkinçilikleri hödürleýär.
ÝB-niň maksatnamalaryna gatnaşmak we maliýe goldawyny almak mümkinçiligi anyk bäsleşigiň şertlerine hem-de işiň görnüşine baglydyr. Gyzyklanma bildirýän guramalara ÝB-niň Maliýeleşdiriş we tenderler portalyndan degişli mümkinçilikleri gözlemek we Ýewropanyň guramalary bilen hyzmatdaşlygy ýola goýmak maslahat berilýär.
