SEBIT | ORIENT. Ýekşenbe güni, 5-nji aprelde, owgan paýtagtynda taryhy «Owganystanyň we Merkezi Aziýanyň konsultatiw dialogy» geçirildi. Bu 2021-nji ýyldan bäri Kabulyň başlangyjy bilen guralan ilkinji şeýle formatdaky forumdyr. Türkmenistanyň, Özbegistanyň, Gazagystanyň, Gyrgyzystanyň we Täjigistanyň diplomatlarynyň gatnaşmagynda geçirilen duşuşyk sebitiň «ykdysadyýete esaslanýan» nusga geçendigini tassyklady.

Türkmenistanyň ilçisi Hoja Öwezow Owganystandaky howpsuzlyk derejesiniň iri taslamalary durmuşa geçirmegi jemleýji tapgyra çykarmaga mümkinçilik berendigini tassyklady. Türkmen tarapy TOPH gaz geçirijisiniň owgan çägindäki böleginiň gurluşygyny 2026-njy ýylyň ahyryna çenli Hyrat şäherine çenli tamamlamagy meýilleşdirýär. Bu bolsa welaýaty göni türkmen gaz känlerinden üpjün edilýän ilkinji iri senagat merkezine öwürýär we tutuş ýurduň energetika taýdan ösmegine ýol açýar.

Owganystanyň Daşary işler ministri Amir Han Muttaki täze sebitleýin syýasatynyň ugurlaryny kesgitledi: Kabul býurokratik päsgelçilikleri aradan aýyrmak we Günorta Aziýa barýan üstaşyr geçelgelerini ösdürmek arkaly Merkezi Aziýadaky goňşulary bilen haryt dolanşygyny $10 milliarda ýetirmegi maksat edinýär.

Muttaki Owganystanyň infrastruktura maýa goýumlarynyň deregine neşe söwdasyna we jenaýatçylyga garşy netijeli göreşip, «howpsuz köpri» bolmaga taýýardygyny aýratyn belledi.

Diplomat Merkezi Aziýa ýurtlarynyň deňagramlylyk we özara hormat goýmak ýörelgelerine esaslanýan ýurduň daşary syýasatynda «aýratyn orun» eýeleýändigini nygtady.

Bilermenler bu dialogyň ykdysady gatnaşyklaryň «diplomatik taýdan kanunlaşdyrylmagy» hökmünde häsiýetlendirýärler. Bu ýerde Türkmenistan özüniň energetika başlangyçlary bilen sebit durnuklylygynyň esasy şerti hökmünde çykyş edýär.

Konsultatiw dialogyň çäklerinde Owganystanyň Daşary işler ministri Amir Han Muttakiniň resmi çykyşy diňe bir beýannamalardan anyk ykdysady meýilleşdirişe geçilendigini görkezdi. Ministrligiň neşir edilen esasy ýörelgelerine esaslanyp, ýakyn ýyllarda Merkezi Aziýa ýurtlary bilen hyzmatdaşlygyň binýady boljak esasy ugurlary tapawutlandyrmak bolar.

Daşarky çylşyrymly şertlere garamazdan, Owganystan durnukly makroykdysady ösüşi görkezýär. Dünýä bankynyň maglumatlaryna görä, 2025-nji ýylda ýurduň ykdysady ösüşi 4,3% boldy.

Merkezi Aziýa ýurtlary bilen haryt dolanşygy 2025-nji ýylda birnäçe esse ýokarlanyp, 2,7 milliard ABŞ dollaryna ýetdi. Kabul söwda deňagramlylygyny kadalaşdyrmak zerurlygyna ünsi çekip, bu görkezijini ýakyn 3-4 ýylyň içinde 10 milliard dollara ýetirmek ýaly uly wezipäni öňde goýýar.

TOPH gaz geçiriji taslamasy gürrüňsiz ileri tutulýan ugur bolmagynda galýar. Owganystanyň Daşary işler ministrliginiň resmi maglumatlaryna görä, häzirki wagtda Hyrat – Türkmenistan serhetara ugrunda turba geçirijisiniň ilkinji 25 kilometrini çekmek işleri tamamlandy. Indiki 120 kilometrlik bölek bolsa gurluşyk işlerine başlamaga doly taýýar edildi.

Gaz taslamasy bilen bir hatarda, Owganystan TOP we CASA-1000 elektrik geçiriji ulgamlaryny çaltlandyrylan tertipde durmuşa geçirmäge, şeýle «Lapis Lazuli» ulag geçelgesini we beýleki ýollary ösdürmäge taýýardygyny tassyklaýar.

Owgan tarapy uzynlygy 2329 km bolan umumy suw we gury ýer serhedini bilelikde tehniki dolandyrmaga geçmegi teklip etdi. Şonuň bilen birlikde, Amyderýanyň kenarlaryny berkitmek we serhet sütünlerini dörebaplaşdyrmak boýunça hyzmatdaşlyk etmek teklip edildi.

Kabul Merkezi Aziýa ýurtlaryny terrorçylyga, sintetiki neşeleriň bikanun dolanşygyna we serhetüsti jenaýatçylyga garşy göreşmekde bitewi çemeleşmäni işläp düzmäge çagyrýar. Şunuň bilen birlikde, owgan tarapy içerki howpsuzlyk edaralarynyň eýýäm ähli zerur öňüni alyş çärelerini görendigini mälim edýär.

Howanyň üýtgemelerine garşy bilelikde göreşmegiň zerurlygy ilkinji gezek şeýle derejede beýan edildi. Owganystan ekologiýa wehimleriniň serhediniň ýokdygyny we sebit boýunça utgaşykly çäreleri talap edýändigini nygtap, «Ýaşyl Merkezi Aziýa» başlangyjyna gatnaşmaga gyzyklanma bildirdi.

Owganystan anyk ädimler hökmünde Merkezi Aziýa bilen geçirilýän Konsultatiw dialogyny yzygiderli syýasy mehanizme öwürmegi hem-de sebit bilermenlerini çekmek arkaly hyzmatdaşlygyň ylmy «ýol kartasyny» işläp düzmegi teklip etdi.

Muttaki Owganystanyň Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasynda (ŞHG) synçy derejesini almaga bolan maksadyny goldamaga çagyrdy. Bu bolsa ýurda guramanyň ulag we ekologiýa maksatnamalaryna doly hukukly gatnaşmaga mümkinçilik berer.