Aşgabat Täze ýyl öňüsyrasynda iň ýagty yşykly lybaslaryna beslenýärkä, biz bir soragy orta atdyk: bu jadylaýjy täsiriň aňyrsynda näme bar? Şu gün ORIENT size adaty garaýşy üýtgedip, baýramçylyga ylmy nukdaýnazardan seretmegi teklip edýär. Görnüşi ýaly, Täze ýylyň jadysy diňe däp-dessurlar däl, eýsem fizikanyň, himiýanyň we neýrobiologiýanyň ajaýyp simfoniýasydyr.
Dekabr agşamlarynda Aşgabat millionlarça yşyk bilen ýalkym salanda, biz islesek-islemesek, ertekiniň özüne çekijiligine berilýäris. Emma baýramçylygyň aňarsyna seretsek, Täze ýyl jadysynyň fizikanyň, himiýanyň we neýrobiologiýanyň ussatlyk bilen garyşdyrylan sazlaşygy bolandygyny görýäris. Bu bolsa bizi täzeden çagalyk duýgularyna dolandyrmak üçin döredilen täsirler toplumydyr.
Näme üçin ýagtylygyň, hoşboý yslaryň we ýylylygyň ýönekeý utgaşmasy hatda iň berk tankytçyny-da bir pursat gudrata ynandyrýar diýip pikir edip gördüňizmi? Ylym munuň jogabyny berýär: bu ýerde hiç hili jady ýok — bu biziň biologik täsirimizdir.
Kwant Aşgabady: näme üçin yşyk çyrajyklar bizi jadylaýar?
Biraz bulaşyk nazar bilen seredeniňizde, arçadaky yşyklaryň nädip ýaýrap gidýändigini görüpdiňizmi? Suratçylar muny «boke», fizikler bolsa ýagtylygyň difraksiýasy diýip atlandyrýarlar.
Häzirki Aşgabat — LED-tehnologiýalaryň hakyky dabarasydyr. Şaýollarymyzy bezäp duran ýagtylyk-diodlar kwant mehanikasynyň kanunlaryna görä işleýär. Köne közlenýän çyralardan tapawutlylykda, olar artykmaç ýylylyk çykarman «arassa» reňk döredýär. Şonuň üçin häzirki zaman yşyklandyryşy bize şeýle kosmiki we aýdyň görünýär: bu baýramçylyk üçin eldekileşdirilen kwant ýagtylygydyr.
Bu yşyklara awtoulagyň öň aýnasyndan ýa-da ýeňil duman arkaly seredilende, «difraksion şöhlelenme» effekti ýüze çykýar. Gözümiz şeýle arassa reňke doly ünsüni jemläp bilmeýär, beýnimiz bolsa çyrajyklaryň töweregine ýumşak ýalkym halkasyny — şol ertekä meňzeş ýalpyldy goşýar. Bu görüşiň kemçiligi däl, bu bolsa giňişligi jadylaýjy görkezýän kwant fizikasydyr.
Keýpiň himiýasy: mandarinleriň formulasy
Näme üçin mandarin gabygyň ysy dessine baýramçylyk ýagdaýyny döredýär? Munuň sebäbi sitrus miwelerinde bar bolan organiki birleşme — limonen bilen baglydyr. Ol beýniniň duýgular we ýatlamalar üçin jogapkär limbik ulgamyna göni täsir edýär.
Bu dünýäde iň çalt «wagty yzyna dolaýan enjam»: limonen molekulasy bölek sekundyň içinde reseptorlara ýetýär, siz bolsa birdenkä ofisdäki çynlakaý uly adam däl-de, arçanyň ýanynda sowgat garaşýan çaga bolup galýarsyňyz.
«Dalçyn effekti»: yslar ýadymyzy nähili dolandyrýar
Baýramyň baş bezegi — çörek we konditer önümleriniň ysydyr. Ol geçýänleri ýyly kofehanalara çekýär, öý gurşawyny bolsa mähirli ýatlamalar bilen doldurýar. Himiýanyň nukdaýnazaryndan munuň sebäpkäri — dalçyn aldegididir.
Bu madda tankydy pikirlenmäni «öçürmek» ukybyna eýedir. Neýromarketing boýunça barlaglar aşakdakyny subut edýär: dalçyn we wanil ysy adam aňastynda howpsuzlyk we öý bilen baglanyşdyrýar. Täze ýyl öňüsyrasynda söwda merkezinde bu ys bilen dem alanyňyzda, beýniňiz kortizolyň (stress gormony) derejesini peseldýär, oksitosini bolsa artdyrýar. Biz diňe howada «dogry molekulanyň» bolandygy üçin has mähirli, has sahy bolýarys (we köplenç impulsiw satyn almalary edýäris).
Ýyly käsäniň geňligi
Psihologlar gyzykly hadysany beýan edýärler: adam elinde ýyly içgi (kofe, kakao ýa-da çaý) bolsa, ol töweregindäkileri has mähirli, ýürekdeş we ygtybarly adam hökmünde kabul edip başlaýar. Muňa «beýan edilýän akyl ýetirme» diýilýär. Eliňizdäki käsäniň temperaturasy siziň jemgyýetçilik gatnaşyklaryňyzyň «temperaturasyna» göni täsir edýär. Şonuň üçin Täze ýyl öňüsyrasynda çaý ýa-da kofe bilen oturyşyklar diňe dynç alyş däl, eýsem jemgyýetçilik jebisleşmegiň güýçli guralydyr.
Dofaminli garaşma
Matematiki taýdan aşakdaky subut edilendir: baýramçylyga garaşmak köplenç ýary gije ýetýän pursadyň özünden has köp lezzet berýär. Beýnimiz — şatlygy we sylagy öňünden çaklaýan enjam, ol garaşmany we ýakymly näbelliligi örän gowy görýär (gutynyň içinde näme bar?).
Sowgat saýlap, agşamy meýilleşdirip ýörkämiz, dofamin ulgamy iň ýokary derejede işleýär. Baýramçylyk duýgusyny döredýän «dolandyryş merkezi» yşyk çyrajyklaryň mikroshemalarynda däl-de, beýnimiziň neýron baglanyşyklarynda ýerleşýär.
Käwagt garyň bolmaýan aşgabatly gyş munuň sanly tehnologiýalar bilen öwezini dolýar. Foto zolaklardaky emeli gar tozgajyklary, gologrammalar we lazer şüweleňleri biziň höwes bilen ynanýan goşmaça hakykatymyzy döredýär. Bularyň hemmesi diňe bir bezegdir — öz bagt maksatnamasyny işe girizmek üçin döredilen şertlerdir. Çünki ahyrynda gudraty döredýän esasy «prosessor» — bu biziň hyýalymyz, arzuwlarymyz we umytlarymyzdyr.
Näme üçin biz Täze ýyl gudratyna ynanýarys?
Jogap biziň aňymyzyň ajaýyp aýratynlygynda jemlenendir: beýni hemişe sazlaşygy gözleýär. Ýagtylygyň fizikasy, hoşboý yslaryň himiýasy we ýylylygyň psihologiýasy bir nokatda — Täze ýyl baýramçylygynyň merkezinde birleşende — biziň ähli «howpsuzlyk ulgamlarymyz» boýun egýär. Biz täsinliklere ynanýarys, sebäbi biz sada däl, eýsem biologik taýdan beýnimiz bize resmi rugsat berýär: «Häzir sen howpsuz, sen öz adamlaryň arasynda, sen bagtly». Şeýlelikde, belki-de, iň hakyky we ylmy taýdan subut edilen gudrat hem şondadyr.
