Beýni hem garraýar. Näme üçin eýýäm 30 ýaşdan soň onuň aladasyny etmeli
Biz ýaş wagtymyz saglyk tükeniksiz bir baýlyk ýaly görünýär.
Biz bedenimize üns berýäris: türgenleşýäris, ylgaýarys, ýoga bilen meşgullanýarys, dogry iýmitlenýäris. Emma köplenç hiç kim beýniniň saglygy barada pikir etmeýär.
Aslynda bolsa, beýni biziň garaşanymyzdan has ir garrap başlaýar.
Barlaglar şuny görkezýär: adamyň aň-paýhas mümkinçilikleriniň iň ýokary derejesi takmynan 20 ýaşlaryň töweregine gabat gelýär. 30 ýaşdan soň maglumatlary işläp taýýarlamak tizligi, gysga möhletli ýadyň göwrümi we meseleleriň arasynda çalt geçmek ukyby kem-kemden peselip başlaýar. Bu üýtgeşmeler haýal we duýdansyz bolup geçýändigi sebäpli, biz olara köplenç üns bermeýäris.
Emma ýaş ulaldygyça neýrodegeneratiw keselleriň howpy artýar. Iň giň ýaýranlarynyň biri — Alsgeýmer keseli. Bu dowamly keseldir, onuň dowamynda beýnidäki neýronlar kem-kemden ýok bolýar. Netijede adam ýadyny, aň-paýhas mümkinçiliklerini ýitirýär we wagtyň geçmegi bilen özbaşdak ýaşamak ukybyny hem ýitirýär. Häzirki zaman lukmançylygy diňe keseliň ösüşini haýalladyp we alamatlaryny ýeňilleşdirip bilýär — doly bejermek häzirlikçe mümkin däl.
Ýene bir howply ýagdaý bar: beýnidäki patologik üýtgeşmeler ilkinji açyk alamatlar ýüze çykmazdan 10–15 ýyl öň başlap biler.
Başgaça aýdylanda, “pensiýa çykanymdan soň beýnime üns bererin” diýen pikir — örän giç strategiýa.
Emma gowy habar hem bar. Ylmy barlaglar şuny görkezýär: ýaşaýyş durmuşy beýniniň saglygyna uly täsir edip biler we demensiýanyň töwekgelçiligini peseldip biler.
Beýnini nähili ýagdaýda saklamaly
Esasy ýörelge — beýnini yzygiderli “rahatlyk zolagyndan” çykarmak.
Biz adaty hereketleri awtomatiki ýerine ýetirýän wagtymyz, beýni öňden döredilen neýron ýollary boýunça işleýär. Emma täze bir zat öwrenenimizde ýa-da adaty hereketi üýtgedenimizde täze neýron baglanyşyklary işjeňleşýär — bu hadysa neýroplastiklik diýlip atlandyrylýar.
Beýnini türgenleşdirmek üçin birnäçe ýönekeý usullar.
Neýrobika — beýni üçin maşklar
✓ Dişleriňizi arassalaňyzda, iýeňizde ýa-da ýazaňyzda başga işjeň däl eliňizi ulanyň.
✓ Işe ýa-da dükana barýan adaty ýollaryňyzy üýtgediň.
✓ Goşgulary ýa-da daşary ýurt sözlerini ýatdan öwreniň.
✓ Intellektual oýunlary oýnaň: şaşka, küşt, söz oýunlary we tapmaçalar.
Pikirleniş çeýeligini ösdürýän maşklar
✓ Kitap okaýarkaňyz ýa-da film göreniňizde başgaça ahyrky netijäni oýlap tapyň.
✓ Suratlara 30 sekunt serediň, soňra ýapyň we ýadyňyzda galan ähli aýratynlyklary ýazmaga synanyşyň.
✓ Wagtal-wagtal bilgeşleýin endikleriňizi üýtgediň — bu beýniniň çalt uýgunlaşma ukybyny ösdürýär.
Beýnini goldaýan ýaşaýyş durmuşy
✓ Fiziki işjeňlik. Hepdede 3–5 gezek aerobik maşklar beýniniň gan aýlanyşygyny gowulandyrýar.
✓ Okuw we ösüş. Täze endikler (tans, diller, saz gurallary) neýroplastikligi güýçlendirýär.
✓ Uky. 7–8 sagat uky neýron baglanyşyklarynyň dikeldilmegi üçin zerurdyr.
✓ Sosial gatnaşyklaryňyz. Adamlar bilen işjeň aragatnaşyk aň we duýgy çeýeligini goldaýar.
Gowy habar şunda: bu endikleriň köpüsi uly zähmeti talap etmeýär. Olary oýun hökmünde kabul edip bolýar — gündelik durmuşa goşulan kiçijik beýni maşklary hökmünde.
Şeýle maşklar näçe ir endige öwrülse, şonça-da uzak ýyllap aýdyň pikirlenmegi saklap galmak mümkinçiligi ýokary bolýar.
Size “aň oýunlarynda” üstünlik arzuw edýäris!
Maýa Annaýewa
