Köpetdagyň üstündäki Älemiň aýnasy: näme üçin Türkmenistanyň asmany bahasyna ýetip bolmajak baýlykdyr?
Ylym | ORIENT. Aşakda, jülgelerde durmuş joşgun bilen dowam edýän wagty, Köpetdagyň belentliklerinde ylmy dünýäde altyndan hem gymmatly hasap edilýän asudalyk we garaňkylyk höküm sürýär. Söhbet ýurdumyzyň kosmosy synlamak üçin Ýer ýüzündäki iň amatly nokatlaryň birine öwrülmegine mümkinçilik berýän özboluşly astroklimat barada gidýär.
Duşak–Erekdagyň mirasy
Duşak–Erekdag dagynda (beýikligi takmynan 2500 metr) öz döwrüniň iň möhüm obserwatoriýalarynyň biriniň ýerleşendigi köpsüniň ýadyndadyr. Dünýäniň dürli ýurtlarynyň astronomlary bu ýerde atmosferanyň «aýdyňlygynyň» we açyk gijeleriň sanynyň Çilidäki ýa-da Gawaýy adalaryndaky iň gowy meýdançalar bilen deňleşýändigini tassyklaýardylar.
Bu ýerde howa şeýle bir durnukly welin, ýyldyzlar «ýalpyldamaýan» diýen ýaly, bu bolsa teleskoplara Älemiň çäklerindäki obýektleri örän aýdyň görmeklige mümkinçilik berýär. 1980-nji ýyllarda bu ýerde ägirt uly teleskoplary (AZT-24 we AZT-30) gurnamak meýilleşdirilipdi, bu bolsa Duşak–Erekdagy dünýä astrofizikasynyň merkezine öwrüp biljekdi.
Näme üçin bu häzirki wagtda möhüm? (Dereje we peýdasy)
TurkmenAlem hemrasynyň howpsuzlygy:
Döwrebap milli obserwatoriýanyň bolmagy diňe bir ylmy mesele däl, bu — ýurdumyzyň emeli hemrasynyň «gözleri» diýmekdir. Kosmos galyndylaryna gözegçilik etmek we howply ýakynlaşmalary hasaplamak kosmos infrastrukturamyzyň uzak möhletleýin ygtybarlylygyna gönüden-göni täsir edýär.
Uzynlyk boýunça global «boşluk»:
Türkmenistan geografik taýdan örän özboluşly ýerde ýerleşýär. Ýewropadaky we Gündogar Aziýadaky obserwatoriýalaryň arasynda uly «boşluk» bar. Duşak–Erekdagdaky stansiýa täzeden dikeldilse, Türkmenistan dünýä ylmy ulgamlary üçin deňi-taýy bolmadyk hyzmatdaş bolar, sebäbi asmanynyň käbir böleklerini diňe biziň ýurdumyz zerur wagtda synlap biler.
Geljege goýlan maýa:
Obserwatoriýany dikeltmek diňe bir teleskoplary aňlatmaýar. Bu — öz programmistlerimizi, optika boýunça inženerleri we maglumatlary seljerijileri taýýarlamakdyr. Bu onlarça ýyllap türkmen ylmynyň abraýyny ýokarlandyrjak binýatdyr.
Tebigat bize Äleme açylýan «kämil penjiräni» sowgat etdi. Häzirki wagtda köne gümmezler täzelenmegi talap edýän hem bolsa, Köpetdagyň mümkinçilikleri üýtgemän galýar. Bu kosmos monitoringi boýunça merkezi döretmek üçin taýýar binýat bolup, tehnologik taýdan ösen Türkmenistanyň ýene bir tanadyş nyşanyna öwrülip biler.
Çeşme: astroklimat boýunça barlaglaryň arhiwleri — Odessa National University Observatory
