Ýagtylygyň arheologiýasy: «Jeýms Uebb» taryhda iň uzakdaky ýyldyzyň ölüm pursadyny hasaba aldy
«Jeýms Uebb» kosmos teleskopy (JWST) ýylyň ahyrky günlerinde resmi taýdan tassyklanan düýpli ylmy açyş etdi. Astronomlar adamzat tarapyndan häzire çenli hasaba alnan iň uzakdaky we iň gadymy supernowany ýüze çykardylar.
GRB 250314A indeksini alan bu ägirt uly partlama degişli ýagtylyk bize 13 milliard ýyldan gowrak wagtlap ýol geçip gelipdir. Bu bolsa ýyldyzyň partlanan wagty Älemiň bary-ýogy 730 million ýaşynda bolandygyny aňladýar — kosmiki ölçegler boýunça örän gysga döwür (häzirki ýaşynyň takmynan 5%-i).
Bu “kadryň” özboluşlylygy nämede? Uzak wagtlap Älemiň ilkinji ýyldyzlarynyň (“III populýasiýanyň ýyldyzlary”) häzirkilerden tapawutlylykda düýbünden başgaça — has ýagty we has uly göwrümde — ölmelidigi çaklanyp gelinýärdi. Emma «Uebb» teleskopyndan alnan maglumatlar garaşylmadyk netijä getirdi: gadymy partlama häzirki wagtda “goňşy” galaktikalarda syn edilýän döwrebap supernowalara gaty meňzeş bolup çykdy.
Bu açyş ylmyň öňünde täze soragy goýýar: eger ýyldyzlaryň ölüm fizikasy 13 milliard ýylyň dowamynda üýtgemedik bolsa, onda, mümkin, Älem biziň modellerimiziň çaklaýanyndan has tiz “kämillige” ýetendir?
Bu waka — NASA-nyň katalogyndaky ýönekeý bir setir däl. Bu, biziň şu gün görýän ýagtylygymyzyň giňişlik we zaman heniz öz görnüşini tapýan döwürlerinden gelen bir habar bolup bilýändigini ýatladýan nyşandyr.
