15 minutlyk ebedilik: dünýäniň ilkinji selfisi adamyň özüne bolan garaýşyny nähili üýtgetdi
TARYHDAKY SURATLAR | ORIENT. Her gün sanly dünýäde milliardlarça ýüzleriň ýalpyldap, her bir smartfonyň öz açyp-ýumasy salymda kämil selfi döredip bilýän döwründe, öz suratyňy düşürmegiň hakykatdanam uly üstünlik bolandygyny göz öňüne getirmek kyn. Şeýle-de bolsa, iki asyra golaý wagt mundan ozal, bir adatdan daşary adam hut şeýle bir üstünlik gazandy we özümize bolan garaýşymyzy hemişelik üýtgetdi.
1839-njy ýylyň oktýabr aýynda, maşgalasynyň Filadelfiýadaky dükanynyň arka howlusynda, 30 ýaşly himik Robert Kornelius öýde ýasan kamerasynyň öňünde doňup durdy. Gün onuň ýüzüne düşdi, ýöne ol hereket edip bilmedi. Indiki on bäş minut ilkinji aýdyň fotografik awto-portretiň döremegini alamatlandyrdy. Bu ýöne bir surat däl-de, eýsem, çydamly sabyrlylyk, çäksiz durnuklylyk hem-de ýagtylyga we himiýa çuňňur düşunmegiň netijesinde dörän bir “selfi” boldy. Alnan dagerotip plastinasynyň arkasynda Kornelius buýsanç bilen şeýle ýazgy galdyrdy: “Häzirki wagta çenli düşürilen ilkinji ýagtylyk suraty”.
Bu kiçigöwünlilik bilen ýazylan ýazgy täze bir döwrüň başlangyjyna öwrüldi. Şol wagtdan bäri awtoportretiň geçen ýoly haýran galdyryjy boldy: ýeke-täk we gymmat bahaly dagerotiplerden başlap, her bir smartfondaky millionlarça surata çenli. Bir pursaty saklap galmak synanyşygyndan – süzgüçleriň we neýron torlarynyň kömegi bilen özüňi kämil, emma köplenç hakyky däl görnüşde döretmäge çenli baryp ýetdi.
Doňup galan wagtyň jadylyýeti
Robert Kornelius üçin fotosurat diňe bir güýmenje däldi — bu bir alhimiýady. Şol ýyllarda dagerotip döretmek işi mukaddes bir dessura meňzeýärdi: kümüş çaýylan mis plastina ýod bugy bilen işlenilip, ol ýagtylyga duýgur edilýärdi, soňra bolsa simabyň täsirine düşürilýärdi. Hasaplamalardaky islendik säwlik şekili bulaşyk bir tegmille öwürýärdi.
Emma iň kyn zady himiýada däl-de, ynsan bedeniniň fizikasyndadyr. Günüň göni düşýän şöhlesiniň astynda, gözüňi gyrpman we ýüzüňi üýtgetmän 15 minutlap durmak — bu tas meditasiýa ýalydy. Suratda biz Robertiň çalaja bulaşan saçlaryny we gursagynda gowşurylan gollaryny görýäris. Onuň nazary dartgynly we ýiti. Ol diňe bir surata düşmän – eýsem, wagtda ebedi galmak hukugy ugrunda wagt bilen söweşýär. Bu nazarda häzirki zaman özüňe göwnüň ýetmek häsiýeti ýok; onda — Bu keşpde häzirki zamandaky özüne haýran galmak häsiýeti ýok; onda – bu bir çagyryş we onuň ajaýyp bir zat edýändiginiň ykrar edilmegi bar.
Fiksasiýadan simulýasiýa çenli
Häzirki wagtda “selfi” wizual sese öwrüldi. Biz “dogry” suraty saýlamak üçin minutda onlarça surat düşürýäris, soňra bolsa ol suratlar emeli aň tarapyndan redaktirlenýär. Biz derimizi tekizleýäris, ýüz keşbimizi we gözüň reňkini üýtgedýäris, ýok ideala ymtylýarys. Eger Robert Kornelius hakykaty surata düşürmek üçin 15 minut sarp eden bolsa, häzirki zaman adamlary şol 15 minuty süzgüç döretmäge sarp edýärler.
Paradoks şunda: tehnologiýalaryň çendenaşa köpelmegi bilen biz has näzik bolduk. Robert Korneliusuň dagerotipi — bu fiziki obýekt, asyrlary aşyp gelen kümüş we ýagtylyk bölejigidir. Biziň “sanly aýnalarymyz” bolsa gysga ömürli: olar bulut ambarlarynda ýaşaýarlar we bir pursatda ýitip gidip bilerler. Biz fotosuratyň dünýäni tanyş guralyndan, täze bir hakykaty gurnama guralyna öwrülendigine şaýat bolduk.
Emeli aň döwründe hakyky ýüz
Ahyrsoňy, 1839-njy ýylda düşürilen we wagtyň geçmegi bilen garalan bu surata seredip, öz-özümize şeýle sorag berýäris: biz öňdäki kamerany özümize gönükdirenimizde, aslynda nämäni saklap galmaga synanyşýarys?
Ähtimal, biz Robert Korneliusdan tehnikany däl-de, eýsem, garaýşy öwrenmelidiris. Onuň selfisi – “maňa serediň” diýen ses däl-de, “men şu ýerde boldum, men hakyky” diýen pessaýja pyşyrdydyr. Neýron torlarynyň millionlarça kämil ýüzleri döredip bilýän dünýäsinde, hakyky gymmatlyk ýene-de kämilsizlige, tötänleýin dagan saç örümine we ebediligiň özüni saýgaryp bilmegi üçin doňup galmaga özünde güýç tapan ynsanyň dogruçyl nazaryna dolanyp gelýär.
Hakyky “selfi” — bu sosial ulgamlaryň algoritmleriniň göwnünden turýan zat däldir. Bu, iki ýüz ýyl geçenden soň hem, başga bir adama siziň ýürek urşuňyzy ekranyň ýa-da mis plastinanyň üsti bilen duýmaga mümkinçilik berýän zatdyr.
Taryhdaky surat: Pursatlar we manylar
Dünýäni üýtgeden şekiller baradaky taslamamyzyň beýleki bölümlerine giriň:
Bedewiň bir “uçuşy” dünýä kinosyna nähili täsir etdi we ylmy nähili üýtgetdi
