Çynma-Çyna metbugat saparynyň gözi bilen – 2: Näme üçin ejiz guş ilkinji bolup uçýar
Uçaryň penjiresinden asmandaky ägirt boşluga seredip, bir mowzukdan beýlekisine geçip, öz-özüň bilen pikirlenmekden başga alaç ýok. Uly ýurt boýunça geçirilýän metbugat saparlarynyň aýrylmaz bölegi bolan köp sagatlyk uçuşlarda başga güýmenje-de ýok...
Ine, şeýle pursatlarda dürli adamlaryň we halklaryň meňzeş taraplaryna, döwletleriň pajygaly ýalňyşlyklardan we haýran galdyryjy ösüşlerden ybarat taryhyna seredeniňde, ösüp barýan ýurtlaryň ählisiniň birmeňzeş başlangyç mümkinçiliklerine eýe däldigine göz ýetirýärsiň. Käbirleri tebigy baýlyklary bilen artykmaçlyklara eýe bolýar, beýlekiler geografik ýerleşişiniň amatlylygyndan peýdalanýar, ýene birleri bolsa has çylşyrymly şertlerden başlamaly bolýar. Şeýle ýagdaýda ykdysady ösüşiň özi nämä daýanmalydygyny anyk kesgitlemegi talap edýär.
Şonuň üçin Hytaýda garyplygy ýeňip geçmegiň taryhy meniň üçin diňe gazanylan netijeleriň möçberi bilen däl (elbetde, bu baha bermek üçin örän möhüm ölçeg), eýsem bu prosesiň logikasy bilen hem gyzykly boldy. Sebäbi gürrüň diňe serişdeleri iň köp mätäç bolan sebitleriň peýdasyna paýlamak barada däl-de, adamlaryň we sebitleriň özbaşdak ykdysady binýadyny nädip döretmelidigi barada gidýär. Şol binýat bolsa geljekde olaryň daşarky kömek bolmazdan özbaşdak ösmegine mümkinçilik bermelidir.
Şeýle meseläniň üstünlikli çözülmeginiň aýdyň mysallarynyň biri hut biziň öňki makalamyzda gürrüň beren Sýamen şäherimizden soň metbugat toparymyzyň ugran geografik nokadydyr. Bu gezekki syýahatymyzyň maksady bolsa iri Ninde şäher okrugydyr. Bir wagtlar garyp oba hojalyk sebiti bolan bu ýer örän gysga wagtda Hytaýyň iň çalt ösýän innowasion we senagat merkezleriniň birine öwrüldi. Nindeniň täsin tejribesi soňra bütin Hytaýa ýaýbaňlandyryldy.
Hytaýyň garyplykdan ösüşe barýan ýoly ýa-da daýanjy nädip tapmaly
1980-nji ýyllaryň ahyrynda Ninde Fuszýan welaýatynyň ykdysady taýdan iň yza galan sebitleriniň biridi. Daglyk relýef, köp sanly ilatly ýerleriň uzakda ýerleşmegi, gowşak infrastruktura we hojalyk işlerini alyp barmak üçin mümkinçilikleriň çäkliligi sebitiň ösüşini ep-esli bökdeýärdi.
Takmynan kyrk ýyl ozal — 1988-nji ýylyň iýun aýynda — Si Szinpin Nindede Kommunistik partiýanyň şäher okrug komitetine ýolbaşçylyk etdi. Ýaş kommunist ilkinji nobatda gudratly ýaly görünýän, emma aslynda meýletinçilik häsiýetindäki we ahyrsoňy durmuşa geçirilmejek çözgütleri teklip etmedi. Ol munuň ýerine sebitleri, adam maýasyny we tebigy baýlyklary üns bilen öwrenmegi, ýagdaýy seljerip, geljekde görülmeli ädimleri tapgyrlaýyn meýilleşdirmegi makul bildi.
Işiniň ilkinji aýynyň dowamynda Si Szinpin kärdeşleri bilen bilelikde okrugyň dokuz sany uýezdine baryp, ýagdaýy ýerinde öz gözleri bilen gördi we baha berdi. Bu işleriň netijesinde sebitiň ykdysady ýagdaýyna hem-de onuň ösüşiniň mümkin bolan ugurlaryna bagyşlanan jikme-jik seljerme taýýarlandy.
Hut şu ýerde işjeň kommunist Si Szinpiniň taýýarlanan barlagynyň esasynda gelen möhüm netijesi ýüze çykdy. Bu netije onuň strategiýasynyň binýadyna öwrüldi. Strategiýa sebitde nämäniň ýetmeýändigi baradaky soragdan däl-de, eýýäm nämäniň bardygy we şol bar bolan mümkinçilikleriň ösüşiň binýadyna nädip öwrülip bilinjekdigi baradaky soragdan başlanýardy.
Şeýlelikde, «ejiz guş ilkinji bolup uçýar» diýen obraz peýda boldy. Munuň manysy başlangyç şertleriň gowşakdygyny inkär etmekde däl, eýsem öz ösüş ugruňy tapyp, şol ugur boýunça yzygiderli öňe gitmekden ybaratdy.
Ninde üçin şeýle gözleg däp bolan pudaklara täzeden baha berilmegine getirdi. Daglar tokaý hojalygyny, çaý we miwe önümçiligini ösdürmek üçin baýlyk hökmünde kabul edildi; oba ýerleri oba hojalyk önümçiligini we oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemegi ösdürmegiň binýady hökmünde görüldi; kenarýaka sebitleri bolsa balykçylyk we akwakultura üçin giňişlik hökmünde peýdalanyldy. Şol bir wagtyň özünde infrastruktura çäklendirmelerini aradan aýyrmak, uzak sebitler bilen has ösen ýerleriň arasyndaky aragatnaşygy gowulandyrmak, adamlaryň we harytlaryň hereketi üçin şertleri döretmek zerur boldy.
Şeýlelikde, garyplyga garşy göreş ykdysadyýetiň gurluşlaýyn özgerdilmegine gönükdirilen meselä öwrüldi. Ninde şäher okrugy bolsa ýönekeý kömek pullaryny paýlamakdan ýerli önümçilikleri, infrastrukturany we bilimi ösdürmegiň üsti bilen «salgyly kömege» geçmek üçin esasy synag meýdançasyna öwrüldi. Hut şu ýerde, Nindede Si Szinpin «Garyplykdan azat bolmak» atly kitabyny ýazdy. Onuň pikirleri soňra tutuş ýurt möçberindäki maksatnamanyň esasyny düzdi.
Ykdysady ösüş ýoly
...Metbugat saparynyň dowamynda baryp gören desgalarymyzyň arasynda meniň üçin iň gyzyklylarynyň biri «Garyplykdan azat bolmak» memorial we ylmy-bilim toplumynyň sergi zaly boldy. Sergi bir wagtlar Hytaýyň kenarýaka bölegindäki iň garyp sebitleriň biri hasaplanan bu ýerlerde garyplyga garşy göreşiň taryhyna bagyşlanypdyr.
Sergide Nindeniň özgerişleriniň esasy tapgyrlary yzarlanýar: başlangyç durmuş we ykdysady meseleleri çözmekden başlap, infrastrukturany, oba hojalygyny ösdürmek, ykdysady işjeňligiň täze görnüşlerini kemala getirmek ýaly ugurlar görkezilýär.
Oba ýerlerini maksadalaýyk we yzygiderli ösdürmek boýunça köpýyllyk işlere 2021-nji ýylyň 25-nji fewralynda Si Szinpin eýýäm Hytaý Halk Respublikasynyň Başlygy wezipesinde nokat goýdy. Şol gün ol Pekinde geçirilen dabaraly ýygnakda oba ýerlerindäki absolýut garyplygy ýeňmek ugrundaky göreşde doly üstünlik gazanylandygyny resmi taýdan yglan etdi. Bu waka Hytaý üçin möhüm taryhy we durmuş-ykdysady tapgyra öwrüldi.
Hytaý halkynyň Hytaýyň Kommunistik partiýasynyň ýolbaşçylygynda garyplygy ýok etmek ugrundaky göreşde gazanan üstünlikleri hakykatdan-da haýran galdyrýar. Mysal üçin, salgyly kömek maksatnamasynyň sekiz ýyllyk hereket eden döwründe takmynan 99 million oba ýaşaýjysy absolýut garyplyk ýagdaýyndan çykaryldy. Garyp sebitleriň sanawyndan 832 uýezd we 128 müň oba çykaryldy. Şeýle giň gerimli işleriň netijesinde Hytaý BMG-niň Durnukly ösüş maksatlarynyň garyplygy ýok etmek bilen bagly bölegini bellenen möhletden 10 ýyl öň ýerine ýetirdi.
Şeýle gysga wagtyň içinde tutuş halkyň durmuşyny düýpgöter gowulandyran bu özgerişlikler nähili gazanyldy?
Ilkinji nobatda, Si Szinpiniň strategiýasy diňe beýannama häsiýetinde bolman, «garyplygy takyk we salgyly ýok etmek» düşünjesine daýanýardy. Şu maksat bilen milli maglumatlar binýady döredildi. Onda her bir garyp maşgala üçin anyk jogapkär ýa-da wezipeli işgär bellenildi. Ol maşgalanyň maddy ýetmezçiliginiň sebäbini — keseliň bardygyny, ýoluň ýokdugyny ýa-da bilim ýetmezçiligini we beýleki ýagdaýlary — kesgitleýärdi.
Doly ýaşamak üçin amatsyz bolan, üzňe daglyk we gurak sebitlerden takmynan 9 million 600 müň adam ähli zerur infrastruktura bilen üpjün edilen täze obalara we şäher eteklerindäki ýaşaýyş toplumlaryna göçürildi. Ol ýerde kiçi telekeçiligi, ekosyýahaty we oba hojalygyny ösdürmek boýunça goldaw berildi. Mysal üçin, ozal ykdysady taýdan pese düşen, şol sanda Çžounin ýaly uýezdlerde çaý, kömelek we dermanlyk ösümlikleri ösdürip ýetişdirmek ýola goýuldy.
Munuň bilen bir hatarda ähli obalara ýollar çekildi, elektrik energiýasy, öýjükli aragatnaşyk we internet elýeterli edildi. Bu bolsa daýhanlara Alibaba, Taobao we beýleki elektron söwda platformalary arkaly öz önümlerini göni satmaga mümkinçilik berdi.
«Ejiz guş» obrazynyň aňyrsynda näme bar?
Nindeniň tejribesi «ejiz guş ilkinji bolup uçýar» diýen düşünjä başgaça garamaga mümkinçilik berýär. Onuň manysy diňe bir taslamada ýa-da bir çözgütde däl. Esasy zat hereketleriň yzygiderliligindedir.
Ilki bilen sebitiň hakyky ýagdaýyny görmek zerur. Soňra onuň tebigy we adam mümkinçiliklerini kesgitlemeli. Şondan soň maýa goýumlaryny we zähmeti durnukly girdeji çeşmesini döredip biljek ugurlara gönükdirmeli. Indiki tapgyr infrastruktura, bilim, senagat ösüşi we ykdysady gatnaşyklary giňeltmek bilen baglanyşykly. Diňe şeýle yzygiderlilikde wagtlaýyn kömek kem-kemden özbaşdak ösüşe ýol berip biler.
Şonuň üçin Hytaýyň garyplygy azaltmak boýunça tejribesine diňe durmuş maksatnamasy hökmünde garamak bolmaz. Has giň manyda bu ykdysady özgerişleriň taryhydyr — garyplyk we mümkinçilikleriň ýetmezçiligi bilen çäklendirilen sebitlerden özbaşdak täze mümkinçilikleri döredip bilýän sebitlere geçişiň taryhydyr.
Aýry-aýry maşgalalaryň taryhy (mysal üçin, Huan Çženfan barada men indiki makalamda has giňişleýin gürrüň bererin) bu prosesi bir hojalygyň derejesinde görkezýär. Nindeniň taryhy bolsa ony tutuş sebitiň derejesinde görkezýär. Hytaýyň has giň gerimli tejribesi bolsa şol ýörelgäni eýýäm milli derejede görkezýär.
Netijede, durnukly ösüş daşarky şertlere garaşmagyň bes edilip, öz mümkinçilikleriň bilen işlemek ukybynyň ýüze çykýan ýerinden başlanýar. Bir sebit üçin bu mümkinçilik tokaý bolup biler, başga bir sebit üçin deňiz, üçünji biri üçin bolsa oba hojalygy ýa-da senagat bolup biler. Emma ykdysady logika umumydyr: öz daýanjyňy tapmak, ony ösüş çeşmesine öwürmek we döredilen binýady yzygiderli giňeltmek.
Şeýlelikde, «ejiz guş» diňe ilkinji bolup uçmaga däl, eýsem ganatlarynyň we ýokardan berlen ykbalynyň mynasyp beýikligine kem-kemden ýetmäge mümkinçilik alýar.
Bu barada indiki makalamyzda has giňişleýin gürrüň bereris...
Enejan KEPBANOWA,
Aşgabat–Sýamen–Ninde–Fuçžou–Aşgabat
