Bilermen: Koreýa – Merkezi Aziýa sammiti serhetüsti ykdysadyýete geçişe badalga bermelidir
Sentýabr aýynda geçiriljek taryhda birinji “Koreýa – Merkezi Aziýa” sammiti dialoga gatnaşyjylaryň öňünde soragy goýýar: sebit hyzmatdaşlygy däp bolan diplomatiýanyň çäginden çykyp, bitewi ykdysady ekoulgama öwrülip bilermi? Gazagystanly syýasy bilermen Aýdar Kurmaşew “Global Asia” neşiri üçin taýýarlan seljerme makalasynda “Merkezi Aziýa +” görnüşiniň ösüşine pragmatik garaýyş beýan edip, bilelikdäki daşary syýasatyň üstünlikleri bilen sebitiň içindäki ykdysadyýetiň dagynyklygynyň arasyndaky tapawuda ünsi çekýär.
Diplomatik «5+1» görnüşi soňky ýyllarda täze kadaly ýagdaýa öwrüldi: 2022-nji ýyldan bäri bäş ýurduň liderleri Hytaýdan we ABŞ-dan başlap, Pars aýlagynyň ýurtlaryna we Ýewropa Bileleşigine çenli dünýäniň esasy oýunçylary bilen birnäçe köpçülikleýin duşuşyk geçirdiler. Emma daşky dünýäde bitewi ýaly görünýän bu diplomatiýanyň aňyrsynda bir gapma-garşylyk gizlenýär: sebitiň ýurtlarynyň diplomatik sesi eýýäm köpçülikleýin häsiýete eýe, emma olaryň söwdasy we önümçiligi henizem esasan biri-birinden aýratynlykda hereket edýär.
Seljerijiniň esasy hem-de iň täze pikiri ýokary derejeli forumlaryň netijeliligini mundan beýläk aýratyn ikitaraplaýyn şertnamalaryň mehaniki jemi bilen ölçäp bolmaýandygyndan ybarat. Seulyň sebitiň öňünde hakyky kämillik synagy hökmünde «iki ýurduň düzgüni» boýunça işleýän taslamalary teklip edip bilmek ukyby çykyş eder. Eger-de başlangyç Merkezi Aziýanyň azyndan iki döwletindäki önümçilik kuwwatlaryny, gümrük ulgamlaryny ýa-da üpjün edijileri birleşdirmese, onda ol owadan sebit ady bilen bezelen nobatdaky ikitaraplaýyn ylalaşyk bolup galar.
Bu düşünje anyk statistika esaslanýar: sebitde içerki söwdanyň çalt ösmegine garamazdan (soňky ýyllarda ol iki esse artdy), Merkezi Aziýanyň iri ykdysadyýetleriniň umumy haryt dolanyşygyndaky paýy 2017-nji ýyldan bäri bir göterim hem artman, bary-ýogy 8,4 göterim derejesinde saklanyp galdy. Şeýle şertlerde iri daşary ýurtly oýunçylaryň diňe taýýar harytlary daşamak arkaly Hytaýyň logistiki ýakynlygy ýa-da Russiýa Federasiýasy bilen däp bolan gatnaşyklary bilen bäsleşmegi manysyz. Çykalga sebitiň içinde çylşyrymly tehnologik arabaglanyşyklary döretmekden — koreý iri kompaniýalarynyň gatnaşmagynda strategik ähmiýetli minerallary ýerinde gaýtadan işlemekden, oba hojalygy-senagat toplumyndan, awtoulag komponentlerini öndürmekden we mikroelektronikadan ybarat.
Awtor bu ýagdaýy üstüni ýetirip, ýene-de bir strategik ugry — «sanly bökdençsizligi» aýratyn belleýär. Sebitiň logistiki taýdan uzaklygyny diňe ýollaryň gurluşygy bilen ýeňip geçmek mümkin däl; ýükler baradaky maglumatlary öňünden alyşmak, elektron resminama dolanyşygyny ýola goýmak we serhetlerde töwekgelçilikleri bilelikde dolandyrmak bilen sanly söwda geçelgeleriniň synag taslamalaryny işe girizmek zerurdyr.
Neşir we awtor barada: Makala Günorta Koreýanyň geosyýasat, howpsuzlyk we Aziýanyň ykdysadyýeti meselelerine bagyşlanan, “East Asia Foundation” gaznasynyň täsirli iňlis dilindäki neşiri bolan halkara Global Asia žurnalynda çap edildi. Ylmy taýdan esaslandyrylan çykyş awtory — Aýdar Kurmaşew — ylymlaryň kandidaty, Gazagystan Respublikasynyň Prezidentiniň ýanyndaky Gazagystanyň Strategik barlaglar boýunça institutynyň Aziýa ylmy-barlaglary bölüminiň ýolbaşçysy. Onuň hünär gyzyklanmalary orta döwletleriň daşary syýasatyna, sebit integrasiýasynyň mehanizmlerine we Merkezi Aziýadaky serhetüsti ykdysady zynjyrlara gönükdirilendir.
