Özbegistanda işewürlik sanlylaşdyrmakdan tehnologiki döwrebaplaşdyryşa geçýär
Ykdysady barlaglar we özgertmeler merkezi (YBÖM) Söwda-senagat edarasy (SSE) bilen bilelikde ýurduň ähli sebitlerinden 5 müňden gowrak telekeçiniň gatnaşmagynda sowalnama geçirdi.
Barlag iş alyp barmagyň şertlerine we telekeçiligi goldamak boýunça çäreleriň netijeliligine baha bermäge, şeýle hem işewürlik gurşawyny mundan beýläk-de kämilleşdirmek we hususy pudagy ösdürmek boýunça teklipleri taýýarlamaga gönükdirildi.
Sowalnama gatnaşyjylaryň esasy bölegini hususy işewürligiň wekilleri düzdi (93%). Iş ugurlary boýunça iň köp wekilçilik edýän pudak lomaý we bölek söwda bolup, ol 43%-e deňdir. Takmynan üçden bir bölegi hyzmatlar pudagyna (30%), soňra senagata (17%), gurluşyga (8%), oba, tokaý we balyk hojalygyna (2%) degişlidir.
Saýlama dürli iş tejribesine eýe bolan kärhanalary öz içine alýar. Kärhanalaryň dörtden birine golaýy 10 ýyldan gowrak wagt bäri işleýär (24%), dörtden birinden gowragynyň iş tejribesi 5 ýyldan 10 ýyla çenli (28%), takmynan dörtden biriniňki 3 ýyldan 5 ýyla çenli (26%), her bäş kärhananyň biriniňki bolsa 1 ýyldan 3 ýyla çenli (20%).
Sowalnamanyň netijeleri kärhanalaryň netijeliligi ýokarlandyrmak üçin dürli gurallardan peýdalanýandygyny görkezdi. Her üçünji kärhana birnäçe sanly çözgüdi ornaşdyrdy (33%), şoňa golaý paýdaky kärhanalar emeli aňy azyndan iki ugurda ulanýarlar (30,4%), her dört kärhananyň birine golaýy energiýa tygşytlaýjy çözgütlerden peýdalanýar (23,2%). Munuň bilen birlikde kärhanalar täze önümleri we tehnologiýalary ornaşdyrýar, önümçiligiň we işewürlik işleriniň özüne düşýän çykdajylaryny azaltmak üçin önümçilik hem-de dolandyryş amallaryny täzeden gözden geçirýärler.
Çäreleriň toplumlaýyn ulanylmagy kärhanalaryň iş netijeleriniň has ýokary bolmagy bilen baglanyşyklydyr. Netijeliligi ýokarlandyrmak boýunça azyndan üç çäräni ornaşdyran kompaniýalaryň ýarysyndan gowragy önümlere we hyzmatlara bolan islegiň artandygyny belleýär (54,1%). Şeýle kärhanalarda önümiň özüne düşýän gymmatyny azaltmak 4,1 esse ýygy amala aşyrylýar, zähmet haklaryny 10%-den gowrak ýokarlandyran kompaniýalaryň paýy bolsa 2,1 esse ýokarydyr.
Netijeliligi ýokarlandyrmak boýunça azyndan üç çäräni ornaşdyran kärhanalar maýa goýum işjeňliginiň has ýokarydygyny görkezýär. Olaryň ýarysyndan gowragy geljek ýylda maýa goýumlaryny artdyrmagy meýilleşdirýär (57,8%).
Şol bir wagtyň özünde netijeliligi ýokarlandyrýan gurallaryň toplumlaýyn ulanylmagy häzirlikçe giň ýaýran däldir. Kärhanalaryň takmynan her dokuzynjysy üç ýa-da ondan köp çäräni ornaşdyrýar (11,6%), dörtden birinden gowragy bolsa göz öňünde tutulan çäreleriň hiç birini ulanmaýar (28,5%).
Pudaklar boýunça üç ýa-da ondan köp çäräni senagat we hyzmatlar pudagyndaky kärhanalar has köp ornaşdyrýar — olaryň hersinde 13%. Söwda pudagynda bu görkeziji 11%, gurluşykda 9%, oba hojalygynda bolsa 8% boldy. Sebitler boýunça tapawutlar has-da aýdyň görünýär. Çäreleriň toplumy Daşkent şäherinde has giň ulanylýar (18%), Samarkant (4%), Buhara (3%) we Syrderýa (2%) welaýatlarynda bolsa bu görkeziji ep-esli pesdir.
Barlagyň netijeleri kärhanalaryň arasynda esasy sanly çözgütleriň giňden ýaýrandygyny görkezýär (94%).
Emeli aňy dürli görnüşlerde kärhanalaryň ýarysyndan gowragy ulanýar (60%). Emeli aň iň köp marketingde we satuwda (24%), önümçilik işlerini optimizirlemekde (15%), buhgalteriýa hasabynda we maliýe seljermesinde (14%), şeýle hem çat-botlarda (13%) ulanylýar.
Şol bir wagtyň özünde emeli aňy gönüden-göni önümçilik, logistika we maliýe amallarynda kärhanalaryň takmynan üçden biri (31%) ulanýar. Bu bolsa onuň amaly taýdan has giň ulanylmagy üçin mümkinçilikleriň bardygyny görkezýär.
Kärhanalaryň takmynan ýarysy satuwy we müşderiler bilen işi guramak üçin müşderiler bilen gatnaşyklary dolandyrmagyň (CRM) ulgamlaryndan peýdalanýar (48%). CRM ulgamlary hyzmatlar pudagynda has giň ýaýrandyr (54%). Sanly işewürlik seljermesiniň gurallaryndan bolsa diňe her ýedinji kärhana peýdalanýar (14%). Hususy kärhanalaryň takmynan ýarysy şeýle ulgamlary ulanmaýar, dörtden birinden gowragy bolsa şeýle sanly çözgütler barada maglumatynyň ýokdugyny belleýär.
Sosial torlar kärhanalaryň bäşden dördüsinden gowragy üçin (80,9%) önümleri we hyzmatlary mahabatlandyrmagyň hem-de müşderiler bilen aragatnaşyk saklamagyň adaty ugruna öwrüldi. Kärhanalaryň ýarysyndan gowragynda onlaýn satuw ýola goýuldy (58,8%). Emma önümleriniň ýarysyndan gowragyny internet arkaly satýan kärhanalaryň paýy henizem pes — bary-ýogy 9%. Sanly töleg ulgamlaryndan her dört kärhananyň biri peýdalanýar (25%).
Pudaklaýyn seljerme sanly gurallaryň ulanylyş häsiýetiniň tapawutlydygyny görkezýär. Hyzmatlar pudagynda CRM ulgamlary (54%) iň giň ýaýrandyr. Şeýle hem bu pudakda beýleki pudaklar bilen deňeşdirilende emeli aň (68%), onlaýn satuw (67%) we sosial torlar (87%) has köp ulanylýar.
Senagatda CRM ulgamlary (49%) we emeli aň (60%) giňden ulanylýar. Şeýle hem kärhanalaryň 61%-i onlaýn satuwdan, 81%-i sosial torlardan peýdalanýar.
Söwda pudagynda sanly töleg ulgamlary deňeşdirilende has giň ulanylýar (31%). Kärhanalaryň ýarysyndan gowragy emeli aňy (55%) we onlaýn satuwy (54%) ulanýar, sosial torlardan bolsa kärhanalaryň dörtden üçünden gowragy peýdalanýar (77%).
Gurluşyk pudagynda sosial torlar iň giň ýaýran sanly gural bolup durýar (80%). Kärhanalaryň ýarysyndan gowragy emeli aňy (55%) we onlaýn satuwy (51%) ulanýar, CRM ulgamlaryndan peýdalanýanlaryň paýy bolsa 43%-e deňdir.
Oba hojalygynda sanly töleg ulgamlary deňeşdirilende has giň ýaýrandyr (30%). Şol bir wagtyň özünde kärhanalaryň 43%-i emeli aňy ulanýar, 49%-inde onlaýn satuw ýola goýlan, 66%-i bolsa sosial torlardan peýdalanýar.
Barlagyň netijeleri kärhanalaryň netijeliligini mundan beýläk ýokarlandyrmak mümkinçilikleriniň häzirki zaman tehnologiýalaryny we dolandyryş çözgütlerini has giň ornaşdyrmak, önümçiligi döwrebaplaşdyrmak we awtomatlaşdyrmak, satuwyň sanly ýollaryny ösdürmek hem-de energiýa netijeliligini ýokarlandyrmak bilen baglanyşyklydygyny görkezýär.
Şeýle gurallary toplumlaýyn ulanýan kärhanalaryň has ýokary netijeleri olaryň yzygiderli ornaşdyrylmagynyň öndürijiligiň we maýa goýum işjeňliginiň ýokarlanmagy üçin möhümdigini görkezýär.
Aýratyn ugurlaryň biri kärhanalaryň tehnologiki taýdan täzelenmegidir. Barlagyň netijeleri täze önümleriň we tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagy bilen islegiň hem-de maýa goýum işjeňliginiň ýokarlanmagynyň arasynda arabaglanyşygyň bardygyny görkezýär.
Şol bir wagtyň özünde kärhanalaryň ýarysynyň (51%) döwrebaplaşdyrmak, täze önümleri, hyzmatlary we innowasiýalary ornaşdyrmak arkaly tehnologiki taýdan mundan beýläk-de täzelenmek üçin mümkinçilikleri bar.
Sanly çözgütleriň mundan beýläk ýaýramagy olaryň ornaşdyrylýan şertlerine hem baglydyr. Telekeçileriň baha bermegine görä, internet infrastrukturasyny gowulandyrmak (13%), ýokary taýýarlykly hünärmenleriň elýeterliligini ýokarlandyrmak (10%) we tehnologiýalary ornaşdyrmak bilen bagly maliýe çykdajylaryny azaltmak (9%) sanlylaşdyrmagyň ösmegine ýardam edip biler.
Işgärler meselesiniň möhümdigini kärhanalaryň dürli derejedäki hünärmenlere, şol sanda IT we inžener-tehniki işgärlere bolan ýetmezçiligi belleýän barlagyň beýleki netijeleri hem tassyklaýar.
Umuman, barlagyň netijeleri işewürligiň netijeliligini mundan beýläk ýokarlandyrmagyň aýratyn sanly gurallary ulanmakdan olary gönüden-göni önümçilikde we dolandyryşda ornaşdyrmaga geçmek bilen baglanyşyklydygyny görkezýär.
YBÖM-niň netijeleri Bütindünýä bankynyň geçiren gözlegleriniň netijeleri bilen hem gabat gelýär. Kärhanalaryň maglumatlarynyň seljermesi öndürijiligiň iň düýpli ösüşiniň sanly tehnologiýalara diňe başlangyç derejede elýeterlilikden bulut hyzmatlary, dolandyryş ulgamlary, seljerme we emeli aň ýaly has çylşyrymly çözgütleri ulanmaga geçilende ýüze çykýandygyny görkezýär. Şol bir wagtyň özünde sanly tölegler we onlaýn satuw içerki işewürlik amallarynyň üýtgedilmegi bilen utgaşdyrylmasa, olaryň özbaşdak täsiri çäklidir.
Tehnologiki taýdan täzelenmegiň heniz doly peýdalanylmadyk ägirt uly mümkinçilikleri, ilkinji nobatda, dolandyryş we sanly başarnyklaryň ösdürilmegine, hünärli işgärleriň taýýarlanmagyna, şeýle hem tehnologiýalara elýeterliligi goldamakdan olary kärhanalarda amaly taýdan ornaşdyrmaga geçilmegine baglydyr.
Bu çemeleşme ykdysady ösüş boýunça häzirki zaman barlaglaryna hem laýyk gelýär. Olar uzak möhletleýin öndürijiligiň ýokarlanmagyny täze bilimleriň ýaýramagy we olaryň iş ýüzünde ulanylmagy bilen baglanyşdyrýarlar (2025-nji ýylyň Ykdysadyýet boýunça Nobel baýragy; Joel Mokir, Filipp Agýon, Piter Howitt).
Şunuň bilen baglylykda, işewürligi mundan beýläk goldamak boýunça çäreler tehnologiýalaryň kärhanalaryň önümçilik we dolandyryş işlerine amaly taýdan ornaşdyrylmagyny giňeltmäge gönükdirilmelidir.
