ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp anna güni Ormuz bogazyny tiz wagtdan ABŞ-nyň çägi diýip yglan etjekdigini aýtdy
Dünýäniň iň güýçli harby döwletiniň prezidenti dünýä nebitiniň bäşden bir böleginiň üsti bilen geçýän halkara bogazyny özüne birikdirmek barada ýeňillik bilen söz açanda, dünýä garaşmak bilen doňup galýar: bu nobatdaky saýlaw öňüsyrasyndaky hilemi ýa-da täze geosyýasy hakykatyň başlangyjymy?
Donald Tramp öz tarapdarlarynyň öňünde Garden-Sitide çykyş edip, Eýrany ýeňenden dessine Ormuz bogazyny «Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň cägi» diýip yglan etjekdigini wada berdi. Hukuk taýdan bolsa bogaz Eýranyň we Omanyň ýurisdiksiýasynda ýerleşýär we Waşingtonyň oňa hiç hili hukugy ýok. Şeýle-de bolsa, Tramp halkara hukugyny päsgelçilik hökmünde hasaplamaýan ýaly: ol eýýäm iki gezek harby-deňiz gabawyny amala aşyrandygyny aýdyp, indi «eger biz özümiz islemesek, hiç bir gämi bogazdan geçip bilmez» diýip mälim edýär. Indi diňe bir sorag galýar: bu beýannama näderejede çynlakaý garamaly we dünýäniň iň strategiki ähmiýetli suw ýollarynyň biriniň diňe bir adamyň islegi bilen täzeden kesgitlenip bilinjek ýagdaýyna dünýä taýynmy?
«Eýranyň häzirki wagtda başdan geçirýän weýran ediji ýeňlişini tamamlandan soň, men ýakyn wagtda Ormuz bogazyny Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň çägi diýip yglan ederin» diýip, Tramp Nýu-Ýork ştatynyň Garden-Siti şäherindäki polisiýa akademiýasynda geçirilen miting wagtynda aýtdy.
Ol ABŞ-nyň eýýäm bogazy gabaw astynda saklaýandygyny hem-de «özümiz islemesek, hiç bir gäminiň ondan geçip bilmeýändigini» aýtdy.
Tramp şeýle hem amerikalylary ýangyç bahalarynyň wagtlaýyn ýokarlanmagyna öwrenişmäge çagyrdy. Ol muny Eýranyň ýadro ýaragyny edinmeginiň öňüni almak üçin tölenýän baha diýip atlandyrdy.
«Şonuň üçin benzine biraz köp pul tölemeli bolsaňyz, diňe şuny ýadyňyzda saklaň: siz muny bu örän erbet ýurduň ýadro ýaragyna eýe bolmagynyň öňüni almak üçin edýärsiňiz» diýip, ol aýtdy.
Eýranda bolsa Trampyň bu beýannamalary eýýäm ret edildi. Eýranyň daşary işler ministriniň orunbasary Kazem Garibabadi X sosial ulgamynda Ormuz bogazynyň «ne twit bilen, ne awia göteriji gämi bilen, ne buýruk bilen, ne-de saýlaw öňüsyrasyndaky çykyş bilen basylyp alnyp bilinmejekdigini» ýazdy.
Eýranyň Pars aýlagy we Ormuz bogazy boýunça dolandyryş edarasy hem bogazyň kime «degişlidigine» garamazdan, hakykatyň üýtgemejekdigini aýtdy: Eýranyň şertleri kabul edilýänçä, bogaz petiklenen ýagdaýynda galar.
Ormuz bogazy dünýäniň iň strategiki ähmiýetli deňiz ýollarynyň biridir. Çaknyşyk başlamazdan ozal onuň üsti bilen dünýä nebitiniň we suwuklandyrylan tebigy gaz eksportynyň takmynan 20%-i geçirilýärdi.
2026-njy ýylyň 28-nji fewralynda ABŞ we Ysraýyl Eýrana garşy hüjümleri başlaly bäri, bogazdaky gämi gatnawy düýpli bozuldy. Kpler analitik kompaniýasynyň maglumatlaryna görä, söweşiň 166 gününiň dowamynda bogazdan 3371 gämi geçdi — bu uruşdan öňki gämi gatnawynyň takmynan 20%-ine deňdir.
Nebitiň bahasy bir barreli üçin 90 dollara golaýlady, ABŞ-da bolsa benziniň bahasy bir gallon üçin takmynan 4 dollar boldy.
Aprel aýynda ABŞ bilen Eýran Pakistanyň araçylyk etmeginde wagtlaýyn ýaraşyk barada ylalaşdy. 17-nji iýunda bolsa taraplar özara düşünişmek hakyndaky ähtnama gol çekip, gutarnykly ylalaşyk boýunça gepleşiklere başladylar.
Emma soňra howpsuzlyk kepillikleri we gämi gatnawynyň erkinligi baradaky düşünişmezlikler sebäpli gepleşikler çykalgasyz ýagdaýa geldi. 8-nji iýuldan 24-nji iýula çenli taraplar täze zarbalary alyşdylar.
Trampyň bogazy ABŞ-nyň çägi diýip yglan etmek niýetini mälim etmegi bu garşydaşlygyň çäginde nobatdaky dartgynlaşdyryjy ädim boldy. Şeýle-de bolsa, bu beýannamanyň ABŞ-nyň resmi syýasy ugrunyň üýtgändigini aňladýarmy ýa-da diňe ritoriki ädim bolup galýarmy — häzirlikçe düşnüksiz.
CCTV+ agentliginiň habar berşi ýaly, Trampyň Ormuz bogazy baradaky beýannamasy sebitdäki barha artýan dartgynlylygyň we ABŞ bilen Eýranyň arasynda çykalgasyz ýagdaýa gelen gepleşikleriň şertlerinde ýaňlandy.
Indi dünýä jemgyýetçiligi esasy soraga jogaba garaşýar: bu diňe ritorikamy ýa-da halkara tertibine hakyky howpmy?
