Nigeriýa Hytaý bazaryna paçsyz giriş hukugyny aldy
Afrikaly daýhanlar üçin ägirt uly Hytaý bazaryna gapylar açylyp, kofe däneleri we kakao noýbalary ummanlaryň aňyrsyna gümrük paçlaryny tölemezden geçirilip başlananda, bu diňe bir söwda ýeňilligi däl — eýsem tutuş bir yklymyň ykdysady taryhyny täzeden ýazmaga mümkinçilikdir.
Afrikanyň iň iri nebit öndürijisi bolan Nigeriýa onlarça ýyllaryň dowamynda «gara altyna» bagly bolup geldi. Emma Hytaýyň 53 Afrika ýurdy üçin girizen gümrük paçsyz syýasaty ýurda bu ýapyk aýlawdan çykmaga mümkinçilik berýär. Indi Nigeriýanyň oba hojalyk telekeçiligi dünýäniň göwrümi boýunça ikinji uly bazarynda gönüden-göni bäsleşip biler. Kofe, kakao, manioka we beýleki oba hojalyk önümleri ägirt uly islegiň garaşýan bazaryna çykmak mümkinçiligine eýe bolýar.
Emma ykdysadyýeti diwersifikasiýalaşdyrmagyň ýoly birnäçe päsgelçiliklerden doly: elektrik energiýasynyň yzygiderli kesilmeginden başlap, oba ýerlerindäki howpsuzlyk meselelerine çenli. Eger Nigeriýa bu päsgelçilikleri ýeňip geçmegi başarsa, onuň eksportynyň ýokarlanmagy tutuş Afrika üçin görelde bolup biler.
Maý aýynda Hytaý tarapyndan girizilen gümrük paçsyz syýasaty Nigeriýaly daýhanlara we öndürijilere dünýäniň göwrümi boýunça ikinji uly ykdysadyýetine paçsyz giriş mümkinçiligini açdy. Afrikanyň iň iri nebit öndürijisi üçin bu nebit eksportynyň çäginden çykyp, ykdysady diwersifikasiýany çaltlandyrmak üçin ajaýyp mümkinçilikdir.
Häzirki wagtda uly söwda özgerişligi emele gelýär. Hytaý kofe däneleri ýaly oba hojalyk önümleriniň importyna alynýan paçlary azaltmak bilen, girdejili bazaryny Nigeriýanyň oba hojalyk telekeçiligi üçin esasy maksada öwürdi. Bu syýasy öňe gidişlik kofe plantasiýalarynyň çäginden has uzakda hem giň täsir döredip biler.
«Kofe Efiopiýanyň esasy harytlyk ekinidir. Eger biz muny şu ýerde, Plato ştatynda ösdürip bilsek, bu, elbetde, ştatyň we umuman Nigeriýanyň ykdysadyýetiniň ösmegine ýardam eder» diýip, Plato ştatynyň Söwda-senagat palatasynyň ýerine ýetiriji direktory Dauda Gaşi aýtdy.
Hytaýyň gümrük paçsyz syýasaty 53 Afrika ýurduna degişlidir. Şolaryň arasynda Nigeriýa aýratyn möhüm söwda hyzmatdaş hökmünde tapawutlanýar.
Hytaý bilen Nigeriýanyň arasyndaky ikitaraplaýyn haryt dolanyşygy takmynan 20 milliard ABŞ dollaryna ýetýär. Bu Nigeriýany Günorta Afrikadan soň Hytaýyň Afrikadaky ikinji iri söwda hyzmatdaşyna öwürýär.
Bu möçberiň içinde Hytaýyň Nigeriýa eksportynyň 13–16 milliard dollar, Nigeriýanyň Hytaýa eksportynyň bolsa takmynan 2 milliard dollar bolandygy çaklanylýar.
Bu ägirt uly söwda ýetmezçiligi ulanylmadyk ägirt mümkinçilik bolup durýar. Analitikleriň aýtmagyna görä, paçsyz giriş Nigeriýa çig mal däl önümleriň eksportyny işjeň ýokarlandyrmak arkaly söwda ýagdaýyny deňagramlaşdyrmaga mümkinçilik berýär.
Emma düýpli gurluş päsgelçilikleri, hususan-da elektrik üpjünçiliginiň dowamly kesilmegi we oba ýerlerindäki durnuksyzlyk ýerli senagatyň ösmegine päsgelçilik döredýär.
«Oba hojalygyndaky gymmat döretmek zynjyrynda sowadyjy ammarlaryň ýetmezçiligi bilen bagly aýratyn meselämiz bar. Şonuň üçin on ýyllyklaryň dowamynda ýüzbe-ýüz bolýan meselelerimiziň biri ammar kuwwatynyň ýeterlik däldigi sebäpli hasyldan soňky ýitgileri azaltmakdyr. Biz iri şahly mallar we beýleki gäwüşeýän haýwanlar üçin iýmleri nähili ösdürip ýetişdirmelidigine düşünmek isleýäris. Bu ugurda tutuş ýurt boýunça ägirt uly mümkinçilikler açylýar» diýip, Plato ştatynyň gubernatory Kaleb Manasse Mutfwang aýtdy.
Federal hökümet milli energiýa ulgamyny durnuklaşdyrmaga we esasy oba hojalyk merkezlerini goramaga gönükdirilen möhüm maýa goýumlaryny çekmäge ygrarlydygyny tassyklady. Hytaý hem bu tagallalara goşmaça goldaw berýär.
«Biz energiýanyň senagatlaşmak üçin düýpli ähmiýete eýedigine ynanýarys. Hytaý bolsa gün, ýel, atom we gidroenergetika ýaly gaýtadan dikeldilýän energiýa ugurlarynda öňdebaryjy ýurtlaryň biridir. Şonuň üçin infrastruktura pudagynda hyzmatdaşlygyň mümkinçiliklerini öwreneris.
Nigeriýa üçin meseleleriň biri howpsuzlykdyr. Bu ýerde, elbetde, köp sanly hytaý maýa goýumlary we köp sanly hytaý raýatlary bar. Şonuň üçin Hytaý hökümeti daşary ýurtlardaky hytaý raýatlarynyň howpsuzlygyny goramaga örän uly ähmiýet berýär» diýip, Hytaýyň Nigeriýadaky ilçisi Ýuý Dunhaý aýtdy.
Bu çäreler üstünlikli amala aşyrylsa, olar diňe bir söwda gatnaşyklaryny deňagramlaşdyrmak bilen çäklenmän, eýsem ýurduň çäginde iş orunlarynyň döredilmegini ep-esli çaltlandyrjak eksport ösüşine hem sebäp bolup biler.
2026-njy ýylyň maý aýynda Hytaý tarapyndan yglan edilen gümrük paçsyz syýasaty Afrika bilen söwdany, aýratyn-da «Bir guşak — bir ýol» başlangyjynyň çäginde söwda gatnaşyklaryny güýçlendirmäge gönükdirilen has giň strategiýanyň bir bölegidir.
Eksportyndan ep-esli köp import edýän Nigeriýa üçin bu ädim söwda ýetmezçiligini azaltmak üçin täze mümkinçilik döredýär.
Emma üstünlik ýurduň içerki meseleleriniň çözülmegine baglydyr. Nigeriýanyň energiýa infrastrukturasynyň ýagdaýy örän ýaramaz, käbir sebitlerdäki durnuksyzlyk bolsa maýadarlary aladalandyrýar.
Hytaý eýýäm Nigeriýanyň energiýa ulgamyny döwrebaplaşdyrmak boýunça taslamalara işjeň gatnaşýar. Bilermenleriň pikirine görä, ýollaryň gurluşygyndan başlap, daýhanlaryň hünär taýýarlygyna çenli toplumlaýyn çemeleşme häzirki syýasy öňe gidişligi durnukly ykdysady ösüşe öwrüp biler.
Eger Nigeriýa bu mümkinçilikden netijeli peýdalanyp bilse, ykdysadyýetini diwersifikasiýalaşdyrmaga çalyşýan beýleki Afrika ýurtlary üçin hem nusga bolup biler.
CCTV+ agentliginiň habar berşi ýaly, Hytaý bazaryna paçsyz giriş Nigeriýa üçin taryhy mümkinçilik boldy. Emma bu mümkinçilikden doly peýdalanmak diňe bir syýasy erki däl, eýsem onlarça ýyllaryň dowamynda Afrika ykdysadyýetiniň ösüşini bökdeýän ulgamlaýyn meseleleriň çözülmegini hem talap eder.
