Eýran Ormuz bogazyny dolandyrmak barada deslapky kanun taslamasyna seredýär
Eýran Ormuz bogazyny dolandyrmak boýunça deslapky kanun taslamasyna seredýär. Bu taslama Ormuz bogazyndan ABŞ-nyň we Ysraýylyň gämileriniň geçmegini gadagan etmegi göz öňünde tutýar. Bu barada penşenbe güni Fars ýarym resmi habarlar agentligi habar berdi.
Dünýäde daşalýan nebitiň dörtden bir bölegi geçýän dar deňiz geçelgesi hukuk taýdan göreş meýdanyna öwrülip, Tähran iki döwletiň bu ýerden geçişini çäklendirip biljek kanuny taýýarlan mahaly, dünýä ýene-de dartgynly garaşmak ýagdaýyna düşdi. Ormuz bogazy diňe bir geografik nokat däl, eýsem ählumumy ykdysadyýetiň esasy arteriýasydyr. Şonuň üçin bu ýerde kabul edilýän her täze çäklendirme dünýä bazarlarynda güýçli täsir döredýär. Eýranyň parlamentinde ara alnyp maslahatlaşylýan kanun taslamasy diňe bir geçişi gadagan etmek bilen çäklenmän, düzgün bozujylara ýüküň bahasynyň 20 göterimine çenli jerime salmagy hem göz öňünde tutýar. Şol bir wagtyň özünde Eýran bilen Oman gämi gatnawyny täzeden dikeltmek boýunça gepleşikleri alyp barýar, ABŞ bolsa araçylar arkaly özara düşünişmek baradaky ähtnama dolanmaga synanyşýar. Tankerleriň «küşt tagtasynyň mallaryna», ykdysadyýetiň bolsa esasy bähbitlere öwrülen bu syýasy oýnunda Donald Trampyň bogazyň «aslynda açykdygy» baradaky beýanaty artýan basyşyň fonunda ýagdaýy durnukly görkezmäge edilen synanyşyk hökmünde kabul edilýär.
Habarda Eýranyň parlamentiniň ýolbaşçy düzüminiň agzasy Alireza Saliminiň sözlerine salgylanyp, parlamentiň Milli howpsuzlyk we daşary syýasat komitetiniň Ormuz bogazynyň we Pars aýlagynyň howpsuzlygyny hem-de durnukly ösüşini üpjün etmek boýunça strategik çäreler atly deslapky kanun taslamasyna seredýändigi aýdylýar.
Taslama laýyklykda: • ABŞ-nyň we Ysraýylyň gämilerine Ormuz bogazyndan geçmek gadagan ediler; • Ysraýyl bilen baglanyşykly harby we raýat ýükleriniň bu sebitden geçirilmegine ýol berilmez; • Şeýle hem «Garşylyk frontuna» garşy alnyp barylýan amallara gatnaşýan gämileriň ýa-da ýükleriň bogazdan geçmegi gadagan ediler.
Degişli düzgünleri bozanlar ýüküň bahasynyň 20 göterimine çenli jerime ýaly sanksiýalara sezewar edilip bilnerler. Eýranyň parlamenti degişli bilermenleri bu taslama boýunça öz pikirlerini we tekliplerini beýan etmäge çagyrdy.
Şol bir wagtyň özünde Saud Arabystanynyň «Al-Hadath» we «Al-Arabiya» teleýaýlymlary ýokary derejeli çeşmelere salgylanyp, penşenbe güni Eýran bilen Omanyň Ormuz bogazynda gämi gatnawyny 60 gün möhlet bilen täzeden dikeltmek baradaky ylalaşygyň esasy şertleri boýunça ylalaşandyklaryny habar berdiler.
Çeşmeleriň bellemegine görä, heniz Eýranyň Milli howpsuzlyk boýunça ýokary geňeşi tarapyndan tassyklanmaly bolan we ýakyn günlerde yglan edilmegi mümkin bolan ylalaşyk bogazdaky gämi gatnawyny gaýtadan dikeltmäge gönükdirilendir.
Ylalaşyga görä: • Bogaza girýän gämiler Eýrana golaý ugry ulanar; • Çykýan gämiler bolsa Omana golaý ugur boýunça hereket eder; • Üstaşyr ýygymlary we hyzmat tölegleri alynmaz; • Sebit ýurtlary minalary arassalamak we tehniki işleri ýerine ýetirmek işlerine gatnaşyp bilerler.
Çeşmeleriň maglumatlaryna görä, ylalaşyk tassyklanandan soň ABŞ bilen Eýran özara düşünişmek baradaky ähtnama gaýdyp dolanarlar hem-de täjirçilik gämileriniň bogazdan howpsuz geçişini dikeltmäge degişli 5-nji bendi işjeňleşdirerler.
Şeýle hem çeşmeler Eýran bilen ABŞ-nyň arasynda araçylar arkaly geçirilýän gytaklaýyn gepleşikleriň dowam edýändigini we olaryň jemleýji tapgyra girendigini habar berdiler.
ABŞ-nyň Prezidenti Donald Tramp penşenbe güni Ormuz bogazynyň işini gaýtadan dikeltmek boýunça Eýran bilen heniz ylalaşygyň gazanylmandygyny aýtdy. Şeýle-de bolsa, onuň sözlerine görä, bogaz «aslynda açyk». Şeýle hem ol ABŞ-nyň gepleşiklere gatnaşýandygyny we möhüm öňegidişligiň gazanylandygyny belledi.
Eýran 28-nji fewralda Ysraýyla we ABŞ-a degişli ýa-da olar bilen baglanyşykly gämileriň howpsuz geçişini gadagan edip, bogaza gözegçiligi güýçlendirdi. Bu çäre iki döwletiň Eýranyň çägine bilelikdäki zarbalaryndan soň girizildi.
Iýun aýynda Eýran bilen ABŞ ähli ugurlarda, şol sanda Liwanda urşy bes etmek boýunça özara düşünişmek hakynda ähtnama baglaşdylar. Taraplaryň gutarnykly ylalaşyga ýetmek üçin 60 günüň dowamynda gepleşik geçirmegi meýilleşdirilipdi. Emma sebitdäki soňky dartgynlylygyň güýçlenmegi bu gepleşikleriň geljegini näbellilige saldy.
Eýran bilen Omanyň arasynda geçirilýän gepleşikler, şeýle hem ABŞ bilen dowam edýän gytaklaýyn dialog sebitdäki çylşyrymly ýagdaýyň fonunda alnyp barylýar. Bir tarapdan, Tähran bogazy petiklemek baradaky kanun taslamasyny hödürläp, berk garaýşyny görkezýär. Beýleki tarapdan bolsa, adatça araçy hökmünde çykyş edýän Oman arkaly ylalaşyk ýollaryny gözleýär.
Seljerijileriň pikiriçe, bu kanun taslamasynyň kabul edilmegi gepleşiklerde basyş guralyna öwrülip biler. Emma gämi gatnawynyň hakykatdan-da dikeldilmegi ABŞ-nyň ähtnama boýunça öz üstüne alan borçnamalaryny ýerine ýetirmäge taýýarlygyna bagly bolar.
Eger ylalaşyga gol çekilse, bu sebitdäki dartgynlylygy peseldip biler. Şeýle-de bolsa, esasan hem Donald Trampyň ýagdaýy gözegçilik astynda ýaly görkezmäge synanyşýan beýanatlarynyň fonunda, gapma-garşylyklaryň dowam etmegi sebäpli dartgynlylygyň ýene-de güýçlenmek howpy ýokary bolmagynda galýar.
CCTV+ agentliginiň habar bermegine görä, wakalaryň mundan beýläk nähili ösjekdigi Eýranyň parlamentiniň Oman bilen gutarnykly ylalaşyk gazanylmazdan ozal bu kanun taslamasyny kabul edip biljekdigine we Trampyň administrasiýasynyň dünýäniň strategik taýdan iň möhüm bogazlarynyň birinde howpsuz gämi gatnawyny üpjün etmek üçin hakykatdan hem anyk ýeňilliklere gitmäge taýýardygyna bagly bolar.
