BMG: şäherler howanyň üýtgemegini we ýaşaýyş jaý meselelerini nazara alyp täzeden gurulmalydyr
Şäherler howa bilen bagly adatdan daşary ýagdaýyň öň hatarynda durýar we olar zyňyndylary azaltmagyň hem-de ýaşaýyş jaýlaryna bolan islegi kanagatlandyrmagyň talaplaryny utgaşdyrýan görnüşde täzeden gurulmalydyr. Bu barada BMG-niň Ilatly nokatlar boýunça maksatnamasynyň (UN-Habitat) ýerine ýetiriji direktory Anaklaudiýa Rossbah Hytaýyň Global Teleýaýlymy toruna (CGTN) ýakynda beren söhbetdeşliginde aýtdy.
Betondan ybarat «jeňňellikler» goňşy harabahanalara garanyňda sekiz gradusa çenli yssy bolanda we dünýä boýunça ähli zyňyndylaryň 70 göterimi şäherleriň paýyna düşende, şäherleşmegiň indi diňe bir amatlylyk meselesi däl-de, eýsem ýaşap galmagyň meselesidigini görmek bolýar. Adamzadyň aglaba böleginiň ýaşaýan şäherleri bir wagtyň özünde hem iň uly hapalaýjylar, hem-de howanyň üýtgemeginden iň köp zyýan çekýän ýerler bolup durýar. Şeýle-de bolsa, UN-Habitat guramasynyň ýolbaşçysynyň belleýşi ýaly, çykalga bar. Ol ösüşi saklamakda däl-de, şäher ösüşiniň nusgasyna täzeden garamakda jemlenýär. Çäksiz giňelmegiň ýerine has oýlanyşykly we dykyz gurluşyk, asfaltyň ýerine ýaşyl zolaklar, beton gettolaryň ýerine elýeterli ýaşaýyş jaýlary – bularyň ählisi biri-birine garşy gelýän maksatlar däl-de, akylly çemeleşme we tehnologiýalaryň kömegi bilen gazanyp boljak bitewi çözgüdiň bölekleridir.
«Maglumatlar özleri hemme zady beýan edýär: şäherler öň hatarda durýar. Ähli zyňyndylaryň 70 göterimi şäherleriň paýyna düşýär, şolaryň 40 göterimi bolsa gurlan desgalar bilen baglanyşyklydyr. Şeýle hem şäherler energiýa sarp edilişiniň uly bölegine jogapkärdir. Yssy barada aýdylanda bolsa, jaýlary sowatmagyň zerurdygyna düşünýäris. Şonuň üçin häzirki wagtda biz köp sanly meseleler bilen ýüzbe-ýüz bolýarys» diýip, Rossbah aýtdy.
Rossbah şäherlerde yssynyň täsiriniň deň paýlanmaýandygyny we munuň sosial hem-de giňişlik babatdaky deňsizligi has-da güýçlendirýändigini duýdurdy.
«Yssy barada aýdylanda, ilki bilen şäherler bilen oba ýerleriniň temperaturasyny deňeşdirýän maglumatlarymyz bar. Şäherlerde oba ýerlerine garanyňda has yssy bolýar. Ikinjiden bolsa, şäherleriň öz içinde hem uly adalatsyzlyk bar. Mysal üçin, Braziliýadaky Rio-de-Žaneýro şäheriniň resmi däl ýaşaýyş ýerlerinde, ýagny harabahanalarda temperatura şäheriň beýleki böleklerine garanyňda sekiz gradusa çenli ýokary bolup biler. Şeýlelikde, şäherlerde sosial we giňişlik taýdan adalatsyzlyk ýüze çykýar. Şonuň üçin biz munuň öňüni almalydyrys we bu ýagdaýy göz öňünde tutmalydyrys» diýip, ol aýtdy.
Rossbah howa bilen bagly meseleleri hem-de dünýäde barha çuňlaşýan ýaşaýyş jaý krizisini çözmek üçin şäherlere täzeden garamagy, olary çäksiz giňeltmegiň ýerine durnukly, deňagramly we dykyz gurluşygy ösdürmegi teklip etdi.
«Şonuň üçin bize şäherleri täzeden gurmak, global ýaşaýyş jaý krizisini çözmek üçin olary gaýtadan döretmek zerurdyr. Muny bolsa ekologik taýdan arassa we durnukly usulda amala aşyrmalydyrys. Munuň üçin zerur tehnologiýalar eýýäm bar. Şeýle-de bolsa, elýeterlilik bilen durnuklylygyň arasyndaky tapawudy aradan aýyrmalydyrys. Käwagt başlangyç çykdajylar ýokary bolýar, emma ulanyş we hyzmat ediş çykdajylary kabul ederliklidir. Biz öňküsi ýaly şäherleriň çäksiz giňelmegini dowam etdirip bilmeris. Şäherleriň ösüşini çäklendirmeli we deňagramly dykyz gurluşygy maksat edinmelidiris. Biz ösüşi dowam etdirmeli, ýöne muny deňagramly görnüşde amala aşyrmaly. Şeýle ösüş ýaşyl zolaklaryň we gök suw giňişlikleriniň hem giňelmegine ýardam etmelidir» diýip, ol aýtdy.
BMG-niň maglumatlaryna görä, 2050-nji ýyla çenli dünýä ilatynyň takmynan 70 göterimi şäherlerde ýaşar. Häzirki wagtda bolsa 1 milliarddan gowrak adam ýeterlik şertleri bolmadyk resmi däl ýaşaýyş ýerlerinde ýaşaýar.
UN-Habitat onlarça ýyldan bäri durnukly şäherleşme konsepsiýasyny ilerledýär. Emma howa krizisi bu meselelere has-da uly ähmiýet berýär. Şäherlerdäki aşa yssy indi diňe bir oňaýsyzlyk däl, eýsem ilatyň saglygyna gönüden-göni howp salýan ýagdaýdyr. Bu ýagdaý, esasan-da, kondisionerlere we ýaşyl zolaklara elýeterliligi çäkli bolan pes girdejili ilat gatlaklaryna has güýçli täsir edýär.
Rossbah «ýaşyl» gurluşyk üçin zerur tehnologiýalaryň eýýäm bardygyny nygtady. Şeýle-de bolsa, esasy päsgelçilik baha bilen elýeterliligiň arasyndaky tapawut bolup galýar. Onuň sözlerine görä, bu mesele döwlet syýasaty we innowasion maliýe mehanizmleri arkaly çözülmelidir.
CGTN teleýaýlymynyň habar bermegine görä, UN-Habitat maksatnamasynyň ýolbaşçysynyň çagyryşy diňe bir hökümetlere däl, eýsem binagärlere, gurluşykçylara we şäher ilatyna hem gönükdirilendir. Şäherleriň geljegi olaryň çäksiz giňelmek we deňsizlik aýlawyny bes edip, ykjam, ýaşyl we adalatly täze ösüş nusgasyny gurmaga taýyndygyna baglydyr.
