Futbol regbiniň çägine golaýlaýarmy ýa-da millionlaryň söýýän oýnunyň gözelligi ýitip barýarmy?
Demirgazyk Amerikada geçirilýän futbol boýunça dünýä çempionaty çalt depgin bilen pleý-off tapgyrlarynda dowam edip, 1/8 final duşuşyklaryny tamamlan mahaly sport bilermenleri taktiki usullar we tälimçileriň kararlary barada gyzgalaňly pikir alyşýarlar. Şeýle-de bolsa, bu tapgyryň iň esasy, ilkinji seredişde göze ilmeýän wakalary tälimçileriň meýilnamalarynda däl-de, eminleriň otaglarynda ýüze çykýar.
Toparlar finala näçe ýakynlaşdygyça, häzirki ýaryşyň öň görlüp-eşidilmedik derejedäki güýç ulanmaga esaslanýan oýun tärini kadalaşdyrandygy has-da aýdyň görünýär. Munuň töwereginde bolsa uly möçberli eminçilik jedelleri we futbol bilen baglanyşykly dawa-jenjeller ýüze çykdy.
Garşylykly ýagdaý şundan ybarat: hatda tehniki, utgaşykly futbolyň we ajaýyp dribling ussatlygynyň däp bolan wekilleri bolan Latyn Amerikasy ýygyndy toparlary hem çykyp gitmek tapgyryndaky oýunlarda güýçli fiziki basyşa esaslanýan täri saýladylar.
Adatça tehniki ussatlygy bilen tapawutlanýan toparlar hem topa gözegçilik etmegiň adaty täsin usullaryny görkezmegiň ýerine, barha köp ýagdaýda erkin göreş we regbi oýunlaryndaky usullary ýada salýan howa söweşlerine we ýerdäki güýçli göreşlere goşuldylar.
Futbolyň öz başlangyç gözelligini ýitirip, esasy ussatlygyň agyrylara çydamakdan we garşydaş toparyň oýnuny bozmakdan ybarat bolan gödek fiziki güýje daýanýan pragmatik tomaşa öwrülmegi baradaky aladaly howp ýüze çykdy.
Emma eminleri däl-de, oýun ýörelgesini tankyt etmeli
Döreýän ýagdaýda meýdandaky anyk eminleri, şol sanda özbek eminin hem günäkärlemek adalatsyzlyk bolar. Bu çempionatda eminler topary biri-birine geň galdyryjy derejede meňzeş garaýyş görkezýär: olar arka tarapdan edilýän aç-açan iteklemelere, beden bilen ýapma hereketlerine, el bilen saklamalara we top kabul edilende ýüze çykýan berk çaknyşyklara göz ýumýarlar.
Şeýle ulgamlaýyn ýol berijilik ýokardan göni görkezme bolmazdan mümkin däl. Köp adamlar üçin düşnükli zat şundan ybarat: Halkara futbol federasiýasy ýaryş başlamazyndan öň eminlere anyk görkezme berip, oýny dowam etdirmäge, ýagny ownuk we orta derejeli düzgün bozulmalary hasaba almazlygyň hasabyna arassa oýun wagtyny emeli ýagdaýda artdyrmaga çagyrdy.
Futbol ýolbaşçylary ABŞ-nyň tomaşaçylary üçin özüne çekiji bolan, milli ligalardaky yzygiderli we barlyşyksyz göreşe öwrenişen tomaşaçylara laýyk gelýän, kesilmesiz hem-de ýokary depginli teleşou döretmegi maksat edinýärdiler. Emma olar futbolyň başga görnüşdäki oýundygyny göz öňünde tutmadylar.
Eminiň jürlewiginiň goragyndan mahrum galan goragçylar (diňe olar däl, eýsem hüjümçiler hem) özlerine erkin hereket etmäge ýol berlendigine düşündiler. Eminleriň dymmak bilen razylyk bermegi netijesinde 2026-njy ýyldaky Dünýä çempionatynyň meýdançalarynda jezasyz gödeklik giň gerim aldy. Eminler oýny gözegçilikde saklamagyň esasy guralyndan — duşuşygyň ilkinji minutlarynda sary kartalar arkaly öňüni alyş çärelerini görmek mümkinçiliginden mahrum edildi. Olara diňe meýdançada şikes alan futbolçy eýýäm ýatan ýagdaýynda goşulmak maslahat berildi.
1966-njy ýylyň kölegesi — FIFA taryhyň sapaklaryny ýatdan çykardy
Futbolyň taryhy gaýtalanýan häsiýete eýedir. Häzirki wagtda Demirgazyk Amerikanyň stadionlarynda görýän ýagdaýymyz edil altmyş ýyl mundan ozal hem bolup geçipdi. 1966-njy ýylda Angliýada geçirilen Dünýä çempionatynda ýaryşy gurnaýjylar edil häzirki ýaly güýçli fiziki göreşe esaslanýan oýun tärine göz ýumdular. Şol döwürdäki eminçilik körlüginiň netijesi futbol döwrüniň iň uly ussatlaryna garşy alnyp barlan göreşe öwrüldi.
Garşydaşlaryň goragçylary top bilen täsin hereket edýän Pele we Garrinça ýaly ussatlary aç-açan hem-de yzygiderli ýykýardylar, hatda olara kabul eden topuny geçirmäge-de mümkinçilik bermediler. Şol döwürde Braziliýa topary abraýsyz ýagdaýda toparlaýyn tapgyrdan çykyp bilmedi. Beýik Pele bolsa gözýaşlarynyň içinde mundan beýläk hiç haçan dünýä çempionatlarynda çykyş etmejekdigine söz berdi.
Şol wagt, altmyşynjy ýyllaryň ahyrynda futbol dünýäsi ajaýyp oýnuň nähili ýagdaýa düşendigine haýran galdy. Halkara futbol federasiýasyna bu howply ýalňyşlygy düzetmek üçin birnäçe ýyl gerek boldy.
Hut Angliýada geçirilen şol çempionatdan soň sary we gyzyl kartalar futbol durmuşyna girizildi (aýtsak, Dünýä çempionatynyň resmi duşuşygynda ilkinji sary kartany 1970-nji ýylda Meksika–SSSR oýnunda sowet futbolçysy Kahi Asatiani aldy). Şol döwürde emin bilen islendik dawa-jenjelli jedeller etmek, şeýle hem futbolçy top kabul edýän pursadynda onuň arka tarapyndan süýşüp topa hüjüm etmek ýaly hereketler berk gadagan edildi.
Eminleriň orny güýçlendirildi we olara futbolçylaryň saglygyny goraýan, eldegrilmesiz hukuk derejesi berildi. Emma häzirki çempionatyň käbir toparlaýyn tapgyr duşuşyklary, 1/16 final we hatda 1/8 final oýunlary (haçan-da düzgünleri gödek bozýan toparlaryň gymmatly kubok ugrunda göreşden çykarylmagyna garaşylýan wagtynda) biz üçin aladalandyrýan birnäçe ýagdaýy görkezdi.
Fransiýa bilen Paragwaýyň ýygyndy toparlarynyň arasyndaky duşuşyk jezasyzlygyň iň ýokary derejesine öwrüldi. Şol oýunda Fransiýanyň kapitany Kilian Mbappe hakykatdan-da yzygiderli we gödek fiziki täsirlere sezewar edildi.
Günorta Amerikaly goragçylar diňe bir gizlin urgular bilen çäklenmän, eýsem oýun ýagdaýlaryndan daşarda hem aç-açan fiziki basyş etdiler. Şol duşuşykdan soň Ilgiz Tantaşewiň ýolbaşçylygyndaky eminler topary berk tankyda sezewar boldy. Şeýle-de bolsa, ýagdaýy içgin seljerseň, eminleriň FIFA-nyň täze görkezmeleriniň ýesirine öwrülendigi görünýär.
Bu ýol berijiligiň logiki, şol bir wagtyň özünde ýakymsyz netijesi oýundan soň ýüze çykan dawa boldy. Şol dawa wagtynda top Mbappeniň arkasyna zyňyldy we köpçülikleýin çaknyşyk başlandy. Şeýle ýagdaýda emin oýna gözegçilik edip bilmedi. Gowy tarapy, göni ýaýlym wagtynda teleoperatorlaryň köpüsi bu pursatlary görkezmezlige çalyşdy. Şeýle-de bolsa, janköýerleriň smartfonlary bilen düşüren wideolary we teswirleri internetde giňden ýaýrady.
Argentinanyň Müsür bilen geçiren duşuşygy bolsa beýle derejede dartgynly bolmady. Sary kartalaryň sany hem kän däldi: Argentina 13, Müsür bolsa 11 düzgün bozma ýol berdi. Şeýle-de bolsa, oýun örän çekeleşikli geçdi. Esasy pursatlar — bellenen penalti, hasaba alynmadyk gol we duşuşygyň ahyryndaky jedeller — iki toparyň hem duýgularyny has-da güýçlendirdi. Netijede Argentina 3:2 hasabynda ýeňiş gazandy we çärýek finala çykdy.
Kolumbiýa bilen Şweýsariýanyň arasynda geçirilen beýleki dartgynly duşuşykda meseläniň başga bir tarapyny hem gördük. Psihologik öjükdirmeler we düzgün bozmanyň serhedindäki hereketler käwagt hakyky sport ussatlygynyň ornuny tutdy.
Hatda beýik Kriştianu Ronaldo hem, özi üçin Demirgazyk Amerikada geçirilýän bu Dünýä çempionaty karýerasyndaky iň soňky mundial bolanlygy sebäpli, Ispaniýa bilen geçirilen hoşlaşyk Pireneý derbisinde goragçylaryň berk gabawynda oýnamaga mejbur boldy. Olar futbol asmanyndaky ýyldyzy öçüp barýan Ronaldony kölege ýaly yzarlaýardylar.
Dünýä sportynyň ady rowaýata öwrülen futbolçysyny mynasyp hormat bilen ugratmagyň ýerine, janköýerler gözýaş bilen 41 ýaşly türgeniň soňky güýjüni ýadawlyk getirýän fiziki göreşe sarp edişine tomaşa etdiler. Ol meýdançadan diňe bir taktiki taýdan däl, eýsem fiziki taýdan hem ýeňlen ýagdaýda çykdy.
2026-njy ýylyň Dünýä çempionaty çagalarymyza nämäni öwredýär?
Eminleriň şeýle ýol berijiliginiň iň aladalandyrýan netijesi professional sportuň çäginden has daşda ýüze çykýar. Pleý-off duşuşyklaryna dünýäniň dürli künjeklerinde telewizorlaryň öňünde we stadionlaryň münberlerinde millionlarça ýaş futbol söýüjisi, çagalar we ýetginjekler syn edýärler.
Olar özleriniň halypalaryna, futbol dünýäsiniň iň uly ýyldyzlaryna seredýärler we olaryň özüni alyp barşyny ýeke-täk dogry nusga hökmünde kabul edýärler. Çagalar we ýetginjekler howlularda hem-de sport mekdeplerinde çylşyrymly tilsimleri öwrenmegiň, dribling ussatlygyny kämilleşdirmegiň we akylly kombinasiýaly oýun gurmagy ösdürmegiň ýerine, has güýçli itekleýän, duýdurman urýan ýa-da garşydaşyny aç-açan ýere ýykýan futbolçynyň üstün çykýandygyny görýärler.
Dört ýylda bir gezek geçirilýän iň iri futbol ýaryşynda kanuny ýaly kabul edilen gödeklik hökmany suratda wirus ýaly milli çempionatlara, çagalar-ýetginjekler sport mekdeplerine we howly futbol meýdançalaryna hem ýaýrar. Şeýle ýagdaýda biz göreşmegi başarýan, ýöne hakyky futbol oýnamagy unudan futbolçylar nesliniň kemala gelmegi bilen ýüzbe-ýüz bolup bileris.
Mundan başga-da, ýaş zehinleriň özleri, geljekde futbol ýyldyzy bolup biljek çagalar hem howp astynda galýar. Sebäbi ýerli eminler uly ýaşlylaryň dünýä çempionatyndaky usulyny kör-körüne gaýtalap, dymmak bilen ýol berýän ýagdaýynda, fiziki taýdan has güýçli deň-duşlary olara sport mekdeplerinde agyr şikes ýetirip biler.
Futbol öz gözelligi, ýeňilligi we hemmeler üçin elýeterli bolmagy sebäpli dünýäde iň meşhur sporta öwrüldi. Şeýle hem ol paýhasly oýun hasaplanýar, çünki futbol, aslynda, janly daşlar bilen oýnalýan küşt oýnuna meňzeýär. Bu — akyl-paýhasyň, tizligiň we tehniki ussatlygyň oýnudyr. Emma häzirki wagtda eminçilik ýörelgesi howply derejede gödek güýje we ýönekeý usula tarap gyşarýar.
Futbolyň hakyky ýyldyzlaryny olaryň sport karýerasyny dowam etdirmäge päsgel berip biljek şikeslerden goramak örän möhümdir. Şonuň üçin bu diňe bir türgenleriň saglygyny goramak baradaky alada däl, eýsem futbol mirasyny we onuň geljekki ösüşini gorap saklamak baradaky aladadyr.
Eger Halkara futbol federasiýasy bu ýaryş tapgyry tamamlanandan soň öz görkezmelerine täzeden garamasa we eminlere oýny goramakdaky öňki ygtyýarlyklaryny gaýtaryp bermese, futbol öz ruhuny doly ýitirip, regbi bilen göreşiň garyndysyna meňzeýän ýakymsyz oýna öwrülmek howpy bilen ýüzbe-ýüz bolup biler.
Ýakyn günlerde bizi nämeler garaşýar?
10-njy iýulda Bostonda Fransiýa bilen Marokko duşuşar. Ertesi gün, 11-nji iýulda, Los-Anjelesde Ispaniýa bilen Belgiýa özara güýç synanyşar. 12-nji iýulda bolsa Maýamide Norwegiýa Angliýa bilen duşuşar, şol gün Kanzas-Sitide Argentina bilen Şweýsariýa hem özara oýnar.
Bu ýagdaý 1/8 finalda bolup geçen nobatdaky garaşylmadyk netijeleriň hasabyna mümkin boldy. Marokko 3:0 hasabynda Kanadany ýaryşdan çykardy. Belgiýa ABŞ-ny 4:1 hasabynda ýeňdi, Norwegiýa Braziliýadan 2:1 hasabynda üstün çykdy. Şweýsariýa bolsa esasy we goşmaça wagtda Kolumbiýa bilen 0:0 hasabynda deňme-deň oýnandan soň, oýundan soňky penalti urgularynda 4:3 hasabynda ýeňiş gazandy. Argentina bilen Ispaniýa garaşylyşy ýaly indiki tapgyra çykmagy başardy. Emma olar hem janköýerlerine aňsat ýeňiş däl-de, dartgynly pursatlary başdan geçirdiler.
Çärýek finalyň geografiýasy we futbol mekdepleri
Çärýek finala çykan dünýäniň iň güýçli sekiz toparynyň düzümi häzirki wagtda ýewropa futbol mekdebiniň aýdyň agdyklyk edýändigini görkezýär. Bu sanawy beýleki yklymlardan diňe iki özboluşly we güýçli ýygyndy topar doldurýar.
Ýewropa çärýek finala birbada alty milli ýygyndy topary çykardy. Olar Fransiýa, Ispaniýa, Belgiýa, Norwegiýa, Angliýa we Şweýsariýa toparlarydyr.
Bu toparlara häzirki dünýä çempiony hem-de Günorta Amerikanyň futbol abraýyny goraýan Argentina, şeýle hem Afrika yklymynyň iň uly buýsanjy bolan Marokko ýygyndysy garşy durar.
Bu düzüm futbol mekdepleriniň nukdaýnazaryndan seljerilende, nusgawy latyn futbolynyň romantizmi, täzelenen ýewropa akademik usuly, täze skandinaw tolkunynyň pragmatik we atletiki oýny, şeýle hem afrika futbolynyň nyşanyna öwrülen berk düzgün-tertibiň özara bäsleşigini görmek bolýar.
Ýewropa toparlaryny şertli ýagdaýda üç ugra bölmek bolýar. Ispaniýa bilen Fransiýa intellektual futbol mekdebiniň wekilleri hasaplanýar. Bu toparlar topa doly gözegçilik etmäge, ýokary derejeli şahsy ussatlyga we taktiki çeýelige bil baglaýarlar (ýöne bu ýaryşda Fransiýa ýygyndysy aşa seresap oýnaýandygy üçin ýygy-ýygydan tankyt edilýär).
Angliýa bilen Belgiýa bolsa güýçli we deňagramly ulgamlaýyn futbolyň nusgasy bolup durýar. Dünýäniň öňdebaryjy klub ligalarynda kemala gelen baý futbolçy gorunyň hasabyna olar garşydaşlaryny toparyň hiliniň we düzüminiň çuňlugynyň kömegi bilen ýeňmäge ukyply.
Norwegiýa bilen Şweýsariýa bu ýaryşyň iň uly garaşylmadyk toparlary hökmünde çykyş edýär. Norwegiýalylar göni we güýçli basyşyň, şeýle hem dik ugurly hüjümleriň netijeli bolup bilýändigini görkezýärler. Bu oýun usuly bolsa hemişe ýylgyrýan Erling Holandyň ajaýyp gol duýgurlygyna esaslanýar.
Şweýsariýa futbol mekdebi nobatdaky gezek öz güýjüni subut etdi. Munuň sebäbi toparlaýyn goragyň kemsiz guralmagy, taktiki taýýarlygyň ýokary derejesi we iň kyn ýagdaýdaky pozisiýa göreşlerde hem sabyrly oýnamagy başarmagydyr.
Argentinanyň toparynyň mysalynda Günorta Amerika futbol mekdebi bu dünýä çempionatynda latyn hyjuwynyň, berk häsiýetiň we oýnuň şowsuz gidýän pursatlaryny hem üýtgedip biljek Lionel Messiniň zehininiň birleşmesi hökmünde görünýär.
Marokko ýygyndysynyň mysalynda Afrikanyň wekiliýeti dünýä futbolynyň saýlama toparlarynyň hataryna doly goşuldy. Marokko futbol mekdebi tebigy çeýeligi, tehniki ussatlygy we oýnuň berk ýewropa guramaçylygyny özünde jemläp, geçip bolmajak gorag gurluşlaryny döretmekde hem-de güýçli garşydaşlara ýyldyrym çaltlygyndaky garşy hüjümler bilen jogap bermekde ajaýyp ukybyny görkezýär.
Ýöne muňa garamazdan, galan sekiz toparyň öz abraýyna laýyklykda owadan, adalatly we mynasyp göreş alyp barjakdygyna uly umyt edýäris.
Futbol regbi ýa-da erkin göreşe meňzäp gitmez.
Millionlarça adamyň söýgüsini gazanan bu ajaýyp oýun öz üýtgewsiz we wepaly janköýerlerini ýene-de öz gözelligi bilen begendirmegini dowam etdirer.
Bekdurdy Amansaryýew
Tema boýunça
Syýasatdan daşary futbol barada — Merkezi Aziýanyň watançylyk duýgusy
