Topuň we bütin dünýäniň töwereginde ýa-da DÇ-2026-nyň meýdançalarynda täze köppolýarly futbolyň beýany
Futbol baýramçylygy gyzgalaňly dowam edýär. 2026-njy ýylyň futbol boýunça dünýä çempionaty 1/8 final tapgyryna ýetdi. Şeýle-de bolsa, mende «futbol hökümdarlary» döwrüniň tamamlanýandygy baradaky pikir döredi. Bu näme diýmek?
Uzak ýyllaryň dowamynda dünýä futboly aýdylmadyk, ýöne berk kolonial düzgünleriň çäginde ösdi. Bu piramidanyň depesinde ykrar edilen «merkezler» — Ýewropanyň öňdebaryjy milli ýygyndylary we Latyn Amerikasynyň güýçli toparlary ornaşyp, futbol bilimine, taktiki täzeliklere, dünýä we yklym kuboklaryna diýen ýaly doly agalyk edip geldiler.
Dünýäniň galan bölegi (Afrika, Aziýa, Karib sebitiniň ýa-da Ýuwaş umman adalarynyň kiçi döwletleri we beýlekiler) bolsa futbolyň diňe çetki bölegi hökmünde kabul edilýärdi. Iň gowy ýagdaýda olar baý Ýewropa klublary üçin arzan futbolçylary taýýarlaýan çeşme hasaplanylýardy, iň erbet ýagdaýda bolsa dünýä çempionatyna hakyky ussatlardan «tälim almak» üçin myhman hökmünde gelýän ekzotik toparlar hökmünde görülýärdi.
Emma 2026-njy ýylda Demirgazyk Amerikada geçirilýän futbol boýunça dünýä çempionaty bu könelişen iýerarhiýany düýbünden üýtgetdi. Ýaryşyň 48 topara çenli giňeldilmegini käbir tankytçylar öňünden hiliň peselmegi we täjirçiligiň ýeňşi diýip häsiýetlendiren bolsalar-da, hakykatda bu futbol dünýäsinde düýpli özgerişlige öwrüldi.
Soňunda futbol topunyň hakykatdanam kämil tegelekdigi, ýaşyl meýdançanyň bolsa taryhy üstünliklere, maliýe mümkinçiliklerine ýa-da döwletleriň geosyýasy täsirine garamazdan, hemmäni deňleşdirýän täsin häsiýete eýedigi aýdyň boldy.
Bu dünýä çempionaty ozalky futbol dünýä tertibiniň tamamlanandygyny resmi taýdan görkezdi. Indi meýdançada «güýçli» bilen «pes» ýok. Ozal hiç kimiň çynlakaý hasap etmedik toparlarynyň tertip-düzgüni we ýokary guramaçylygy öňki ulumsylygy puja çykarýar.
Futbol dünýäsiniň geografik taýdan täzeden paýlanyşy
Bu taryhy özgerişligiň gerimi oňa iň ilkinji nukdaýnazardan — final duşuşygyndan üç ýyl öň başlanan dünýä saýlama tapgyryna seredeniňde has aýdyň görünýär.
Altyn kubok ugrunda göreşmek hukugy üçin dünýäniň dürli künjeklerinden 206 milli ýygyndy bäsleşige goşuldy. Aslynda, bu syýasy sebäpler bilen ýaryşdan çetleşdirilen Russiýanyň milli ýygyndysyndan, içerki meseleler sebäpli gatnaşmakdan ýüz öwüren Eritreýadan we düzgünlere laýyklykda dünýä çempionatyna awtomatiki hukuk alan ýer eýeleri — ABŞ-nyň, Kanadanyň hem-de Meksikanyň milli ýygyndylaryndan başga, dünýäniň tas ähli ýurtlarydy.
Bu ägirt uly saýlama ýaryşynyň elegi örän berk boldy. Oňa gatnaşan toparlaryň bary-ýogy 22 göterime golaýy ähli saýlama tapgyrlaryndan üstünlikli geçip, dünýä çempionatynyň jemleýji tapgyryna gatnaşmaga hukuk gazandy. Bäsdeşlik iň ýokary derejesine ýetdi we hut şeýle berk saýlama geljekde bolup geçjek garaşylmadyk netijeler üçin berk binýat döretdi.
Pleý-off duşuşyklary başlananda bolsa, futbol dünýäsi geografik taýdan güýçleriň täzeden paýlanyşynyň geriminden haýran galdy. Dünýä çempionatynyň taryhynda ilkinji gezek geçirilen 1/16 final tapgyry Ýewropa toparlarynyň uly umytlarynyň puja çykan meýdançasyna öwrüldi. Dünýäniň iň gowy 32 milli ýygyndysynyň arasynda Köne yklymyň toparlarynyň paýy taryhda ilkinji gezek 37 göterime çenli azaldy.
Iň uly geň galdyryjy waka bolsa futbolyň ykrar edilen ägirtleriniň ýeňilmegi boldy. Dünýäniň dört gezek çempiony bolan Germaniýanyň milli ýygyndysy 38 ýaşly baş tälimçi Ýulian Nagelsmannyň ýolbaşçylygynda Paraguýa bilen geçirilen penalti tapgyrynda ýeňlişe sezewar boldy. Nemes futbolçylary dört urgynyň diňe birini dürs ýerine ýetirip bildiler. Şeýle ýagdaý olaryň taryhynda ilkinji gezek ýüze çykdy.
Germaniýanyň yz ýanyndan dünýä çempionatynyň üç gezek finalyna çykan Niderlandlaryň milli ýygyndysy hem çempionat bilen hoşlaşdy. Olar hem Marokko bilen geçirilen penalti urgularyndan soňky göreşde ýeňlişe sezewar boldular.
Ýeri gelende aýtsak, bu dünýä çempionatynda ýeňijiniň duşuşykdan soňky penalti urgulary arkaly kesgitlenen oýunlarynyň adatdan daşary köp bolmagy hem toparlaryň güýç derejesiniň biri-birine örän ýakynlaşandygyny görkezýär. Indi güýçlini kesgitlemek üçin has köp ýagdaýda fiziki we psihologik taýdan örän kyn synag bolan penalti tapgyryna geçýärler.
Bu bolsa futbol taktikasynyň indi diňe ýewropalylaryň «gizlin syry» bolman, eýsem bütin dünýäniň umumy gazanan gymmatlygyna öwrülendiginiň aýdyň alamatydyr.
Düýnki çetki sebitleriň beýik sport rewanşy
Futbol hiç haçan taryhdan üzňe ösmedi. Şonuň üçin Demirgazyk Amerikada geçirilýän dünýä çempionaty taryhy adalatyň futbol meýdançasynda özboluşly görnüşde dikeldilýändigini aýdyň görkezdi.
Toparçalaýyn tapgyryň we pleý-offuň ilkinji tapgyrynyň oýunlary ruhy garaşsyzlygyň we kolonial düşünjelerden saplanmagyň hakyky nyşanyna öwrüldi. Bu prosesiň iň aýdyň mysaly hökmünde ozal köpçülige diýen ýaly näbelli bolan Kabo-Werdeniň milli ýygyndysy tapawutlandy. Ilaty ýarym milliondan biraz gowrak bolan bu ada döwleti diňe 1975-nji ýylda Portugaliýanyň kolonial agalygyndan azat bolupdy. Indi bolsa onuň milli ýygyndysy bütin futbol dünýäsiniň ünsüni özüne çekmegi başardy.
Ada ýaşaýjylary ilki bilen Ýewropanyň häzirki çempionlary bolan ispanlardan utuk alyp, duşuşygy golsuz deňlik bilen tamamladylar. Soň bolsa 1/16 finalda Lionel Messiniň we dünýäniň häzirki çempionlary Argentinalylaryň öňünde hakyky kynçylyk döretdiler. Kabo-Werdeniň milli ýygyndysy Günorta Amerikanyň ýyldyzlaryny örän kyn geçen goşmaça wagtda 120 minutlyk dartgynly oýna çekdi. Olar garşydaşlaryna iki gezek gol urdular, ýeňlişe bolsa diňe goşmaça wagtyň iň soňky pursatlarynda sezewar boldular. Şeýle ýagdaýda dünýä çempionlary ada toparyndan gazanan ýeňşine çagalaryň garaşylmadyk sowgat alany ýaly begenç bilen şatlandylar.
Şol bir wagtda Kabo-Werdeniň futbolçylary ägirt uly tertip-düzgün rekordyny goýdular — olar 120 minutlyk oýnuň dowamynda, goşmaça wagt bilen bilelikde, bary-ýogy bir gezek düzgün bozdylar. Toparyň 40 ýaşly derwezebany, Portugaliýanyň ikinji ligasynda çykyş edýän Wozinýa bolsa, örän kyn pursatlarda ýedi gezek topy saklap, ýeňilmezek ruhuň nyşanyna öwrüldi.
Şoňa meňzeş wakalar beýleki duşuşyklarda hem gaýtalandy. Düýn futbol dünýäsinde çetde hasap edilen toparlar öňki «merkez» döwletlerine garşy deň derejede oýny dolandyrmagy başardylar. Kongo Demokratik Respublikasynyň milli ýygyndysy futbolyň döredijileri hasaplanýan Angliýa garşy oýunda bir sagada golaý wagtyň dowamynda hasaby öňde saklady. Bu ýagdaý Angliýanyň baş tälimçisi Tomas Tuheli oýny ýerinde üýtgetmäge mejbur etdi. Netijede britan topary diňe Garri Keyniň şahsy ussatlygy esasynda, hem-de duşuşygyň iň soňky pursatlarynda ýeňlişden halas boldy.
Bu garşylyklarda göni syýasy şygarlaryň yzlary bolmasa-da, ozal çetde goýlan toparlaryň özüne bolan ynamy we içki erkinligi aýdyň duýuldy. Ösýän ýurtlaryň futbolçylary meýdança hiç hili peslik duýgusy bolmazdan çykdylar.
Netijede aýdyň boldy: oýun düzgünine berk eýermek, özüni doly bagyş etmek, sport watançylygy we milli baýdagyň reňklerini goramak üçin soňuna çenli göreşmäge taýýarlyk, ýöriteleşdirilen seljerme portallaryndaky köp millionlyk baha belliklerinden has möhüm bolup çykdy.
Taryhy bumerang kanuny we şahsyýet formulasy
Öňki güýçler deňagramlylygyny bozup, tapawut derejesini ýitiren esasy faktorlaryň biri ters futbol migrasiýasynyň özboluşly hadysasydyr. Uzak ýyllaryň dowamynda Ýewropanyň klub we döwlet futbol ulgamy «tozan sorujy» ýaly işläp, Afrika we Latyn Amerikasynyň ýaş zehinlerini özüne çekip gelýärdi. Soňra şol zehinler bilen täze ýeňişler gazanylýardy.
Häzirki wagtda bu proses ters ugra öwrülip, taryhy «bumerang kanunynyň» hereket edýändigini görkezýär. FIFA-nyň sport raýatlygyny üýtgetmek baradaky düzgünlerde girizen hukuk ýeňillikleri, oýunçylaryň özleriniň aňyndaky çuňňur ruhy-psihologik üýtgeşmeler bilen gabat geldi.
Ýüzlerçe ýokary derejeli futbolçy — Parižde, Amsterdamda, Brýusselde ýa-da Lissabonda dünýä inen, Ýewropanyň iň gowy akademiýalarynda ýokary derejeli bilim alan we Fransiýanyň, Niderlandlaryň ýa-da Belgiýanyň ýaşlar ýygyndylarynyň saýlama eleginden geçen oýunçylar indi öz taryhy watanlarynyň adyndan çykyş etmegi aňly saýlaýarlar. Şonuň netijesinde Marokko, Alžir, Tunis, Senegal we şol sanda Kabo-Werde ýaly ýurtlar ägirt uly goldawa eýe boldy.
Şu gün bu ýigitler ýürekleriniň täsiri bilen köklerine gaýdyp gelýärler. Olar tebigy höweslerini, ajaýyplygyny we özboluşly atletikasyny aýawly saklap, afrika toparlaryna berk ýewropa ulgamlaýyn çemeleşmesini, taktiki tälimini we asudalygyny getirdiler.
Togalak top deňagramlylygy dikeltdi we indi dünýäniň haýsy ýerinde top depmegi öwrenendigiňiziň ähmiýeti ýok; möhüm zat, durmuşyňyzdaky iň uly ýaryşda kimiň baýdagyny goramaga taýýardygyňyzdyr.
Aziýanyň pragmatizmi we Ýewropanyň tekepbirligi
Ýaponiýanyň we Günorta Koreýanyň milli ýygyndylarynyň ynamly 1/8 finalaçykmagy Aziýa futbolynyň bäsdeşlige ukyplylygy baradaky uzak wagtlap dowam eden jedellere gutarnykly nokat goýdy. Ozal Aziýa toparlaryny diňe ekzotiki ýa-da aşa ýeňil oýunly hasaplap, olara kembaha garalýan bolsa, indi bu pikirleriň ornuny olaryň güýjüne bolan çuňňur hormat, hatda gorky hem eýeledi.
Ýaponlaryň Niderlandlar bilen dartgynly deňme-deň oýny, onda aziýaly topar duşuşygyň dowamynda iki gezek hasaby deňläp, 88-nji minutdaky gol bilen gerek netijäni gazandy. Bu oýun «Gök samuraýlaryň» islendik güýçli garşydaşa öz oýun depginini we erkini kabul etdirip bilýändigini görkezdi. Bu — matematiki takyklyk bilen düzülen meýilnamanyň ýeňşidir.
Ýewropanyň futbol ýolbaşçylary ýaryşyň formatlary barada jedelleşip ýören mahaly, Ýaponiýanyň futbol assosiasiýasy ýarym asyr öňünden hasaplanan uzak möhletli ösüş strategiýasyny yzygiderli durmuşa geçirdi. Häzirki wagtda ýapon futbolçylary ýewropalylara aşakdan seretmeýärler, sebäbi olaryň özleri hem Germaniýanyň Bundesligasynyň we Angliýanyň Premýer-ligasynyň klublarynda esasy oýunçylaryň hataryna girýärler.
Günorta Koreýanyň milli ýygyndysy bolsa, öz gezeginde, ýewropa tekepbirliginy deňsiz-taýsyz depgini we kämil fiziki taýýarlygy bilen jogap berdi. Demirgazyk Amerikanyň demikdiriji yssysynda, eminleriň duşuşygyň dowamynda iki gezek hökmany suw içmek arakesmesini yglan etmeli bolan şertlerinde (muşdaklaryň aýdyşy ýaly, “suw içiş arakesmesi”), koreýaly futbolçylar oýnuň ähli togsan minudynyň dowamynda örän ýokary basyşyň depginini saklamagy başardylar. Olar goragdan hüjüme we hüjümden goraga örän çalt geçip, meýdançada ýewropaly garşydaşlaryndan has köpdügini ýatladýan täsir galdyrýardylar.
Has ynjyk ýagdaýlara öwrenişen, has haýal pozision basyşa endik eden Ýewropanyň futbol elitasy şeýle derejedäki fiziki agrama we göreşiň ýokary dykyzlygyna taýýar bolmady. Bu — ulgamyň, berk oýun tertibiniň we ägirt uly yhlas bilen edilen zähmetiň ýeňşidir. Şeýle çemeleşme öňki abraýly toparlar we uly at-abraý gazanan garşydaşlar bilen deň derejede, çekinmän göreşmäge mümkinçilik berdi.
Täze köppolýarly dünýäniň 90 minutlyk gysgaça mazmuny
2026-njy ýylyň dünýä çempionaty sport taryhyna futbol üçin yzyna dolanyp bolmajak öwrülişik pursady hökmünde girer. Hut şu çempionat futbolyň hakykatdan-da ählumumy, hemmeler üçin açyk we has demokratik oýna öwrülen täze eýýamynyň başlanandygyny görkezdi.
Indi oýnuň netijesi öňünden ýolbaşçylaryň otaglarynda ýa-da duşuşykdan öňki çaklamalaryň sahypalarynda kesgitlenmeýär. Beýik brendler, ozalky çempionlyklar, astronomik transfer bahalary we ulumsylyk bilen bagly şöhrat emin ilkinji jürlewügini beren pursadyndan başlap öz ähmiýetini ýitirýär. Meýdançada çözgüt berýän zat diňe oýunçylaryň ussatlygy, toparyň jebisligi, tertip-düzgüni we göreşmek ukyby bolýar.
Futbol meýdançalarynda bolup geçýän wakalar dünýäniň üýtgändigini aýdyň görkezýär. Dünýä indi köppolýarly häsiýete eýe boldy, togalak futbol topy bolsa bu taryhy özgerişi agyr hereket edýän halkara syýasy guramalardan has çalt we has aýdyň şöhlelendirdi.
Hakykatdan hem, futbol baýramçylygy gyzgalaňly dowam edýär. 2026-njy ýylyň dünýä çempionaty 1/8 final tapgyryna ýetdi. Emma pleý-offuň çözgüt beriji tapgyrynyň öňünde ähli toparlar deňdir. Hatda bukmekerleriň autsaýder hasaplaýan toparynyň hem futbol taryhyny — öz taryhyny-da, hatda dünýä futbolynyň taryhyny-da — täzeden ýazmaga henizem 90 minudy bar.
Bekdurdy AMANSARYÝEW
