Arylar intellekt synagynyň çözgüdini tapyp, alymlary haýran galdyrdy
Köplenç özbaşdak logiki pikirlenmek diňe uly we çylşyrymly beýnili jandarlara — adama, primatlara ýa-da iň bolmanda gargalara mahsus hasaplanýar. Emma Finlýandiýanyň Oulu, Helsinki we Turku uniwersitetleriniň biologlary tarapyndan geçirilen giň gerimli barlag bu garaýşy üýtgetdi. Netijeleri Science ylmy žurnalynda çap edilen gözlegde ýer arylary (Bombus terrestris) beýniniň ululygynyň akyl-paýhasyň esasy ölçegi däldigini görkezdi.
Alymlar mör-möjeklerde mundan ýüz ýyl ozal şimpanzeleriň intellektini subut eden meşhur «guty we banan» synagyny gaýtalamagy karar etdiler. Şol synagda maýmyn beýikde asylan banany almak üçin gutulary biri-biriniň üstüne goýmagy başarypdy.
Arylar üçin synagyň şertleri olaryň mümkinçiliklerine uýgunlaşdyryldy. Açyk kameranyň depesinde süýji şireli emeli gök gül berkidildi. Oňa ýere durup ne uçup, ne-de uzanyp ýetmek mümkin däldi. Gabyň içinde bolsa kiçijik we ýeňil şar goýuldy. Arylara öňünden zatlary togalamagy öwretmediler we taýýar çözgüdi hem görkezmediler. Olar diňe gülüň şirelidigini, şaryň bolsa hereket edip bilýändigini bildiler.
Soňky bolup geçen zat alymlary haýran galdyrdy. Arylar tertipsiz hereket etmegiň ýerine, psihologiýada «insaýt» diýlip atlandyrylýan duýdansyz çözgüt tapmak ukybyny görkezdi. Olar şary maksatly görnüşde gülüň aşagyna çenli togalap getirdiler, onuň üstüne çykyp basgançak hökmünde peýdalandylar we rahatlyk bilen nektardan iýmitlendiler.
Mundan başga-da, alymlar synagy has çylşyrymlaşdyryp, arylar güli görmez ýaly çyralary öçürenlerinde-de, mör-möjekler şary ýatkeşlik esasynda dogry ýere eltmegi başardylar. Olar muny diňe özleriniň içki hereket meýilnamasyna daýanyp ýerine ýetirdiler.
Bu synag ilkinji gezek özbaşdak pikirlenmegiň diňe oňurgaly haýwanlara mahsus däldigini görkezdi. Görnüşi ýaly, mör-möjekleriň örän kiçi nerw ulgamy hem çylşyrymly hereketler yzygiderliligini emele getirip, tebigatda ozal hiç haçan duş gelmedik ýagdaýlarynda täze çözgütleri tapmaga ukyply.
Şonuň üçin indiki gezek gülüň üstünde bir aryny göreniňizde, oňa üns bilen serediň. Belki-de, ol hut şol pursatda nobatdaky logiki meseläniň çözgüdini gözleýändir.
Ozal awstriýaly biologlaryň sygyrlaryň hem gurallary oýlanyşykly ulanmagy başarýandygyny subut eden gözlegi barada habar berlipdi.
