Siwilizasiýa kodunyň dikeldilmegi Merkezi we Günorta Aziýa ählumumy wehimlere jogap tapmaga kömek eder
Häzirki ählumumy durnuksyzlyk döwründe, halkara gatnaşyklary çalt depginlerde böleklere bölünýän we dünýä özara ynamyň çuňňur krizisini başdan geçirýän döwründe, açyk we inklyuziw syýasy dialog indi diňe bir nusgawy diplomatiýanyň aýratynlygy däl. Häzirki wagtda ol makro sebitleriň ýaşamagy we olaryň içki durnuklylygyny gorap saklamak üçin zerur, alternatiwasyz şertdir. Geljegi kesgitlemäge synanyşyp, bilermenler jemgyýeti Daşkentde geçirilen Termez dialogynyň çäklerinde taryhy hakyda ýygy-ýygydan ýüzlenýärler.
XIX asyryň ahyryndaky siwilizasiýa koda, ýagny Merkezi we Günorta Aziýanyň bitewi, gatnaşykly intellektual, medeni we ykdysady giňişlik hökmünde bar bolan döwrüne dolanmak, häzirki wagtda geosyýasy egoizmden saplanmagyň esasy serişdesi hökmünde görülýär. Ýewraziýa yklymynyň üzülen böleklerini birleşdirmek üçin ýurtlara berk gymmatlyk platformasy zerurdyr we Türkmenistanyň döredijilikli uly ýoly hut şeýle birleşdiriji filosofiýany hödürleýär.
Türkmenistanyň BMG-niň Baş Assambleýasynyň kararnamalary bilen berkidilen, halkara derejesinde ykrar edilen hemişelik Bitaraplyk derejesi häzirki zaman şertlerinde dünýä sarsgynlaryndan passiw çetleşmek däl-de, eýsem örän netijeli we ynsanperwer strategiýa hökmünde ýüze çykýar. Bu — her bir gatnaşyjynyň özygtyýarlylygyna öňünden hormat goýulýan hem-de ykdysady özara baglanyşygyň gapma-garşylyklardan ygtybarly gorag guraly hökmünde hyzmat edýän aýrylmaz howpsuzlyk giňişligini gurmagyň işjeň guralydyr.
Ägirt uly serişde mümkinçiliklerine hem-de ýaş we çalt ösýän ilata eýe bolan Merkezi we Günorta Aziýa makrosebitleri özleriniň içerki sarp ediş islegini ählumumy ähmiýetli kuwwatly hereketlendiriji güýje öwürmäge ukyplydyrlar. Serhetüsti gatnaşyklaryň berkitilmegi bu umumy giňişligi Ýakyn Gündogaryň, Gündogar Aziýanyň we Ýewropanyň bazarlaryny baglanyşdyrýan esasy meýdança öwürýär. Emma, syýasy bölünişikler döwründe gurlan emeli ulgamlaýyn päsgelçilikler sebäpli, häzirki özara söwda möçberleri hakyky ykdysady mümkinçiliklerden heniz hem yza galýar.
Bu çagyryşlary ýeňip geçmek, konseptual oýlanmalardan iş ýüzündäki hereketlere geçmegi talap edýär, bu ýerde ykdysadyýet we logistika hakykat ýüzünde taryhy adalatlylygy dikeldýär. Administratiw we nyrh çäklendirmeleriniň yzygiderli azaldylmagy, milli standartlaryň utgaşdyrylmagy we aýdyň oýun düzgünleriniň ornaşdyrylmagy hususy pudaga we maliýe institutlaryna giň gerimli taslamalara ynamly maýa goýmaga mümkinçilik berýär.
Döwletleriň geografik taýdan ýakynlygy diwersifikasiýalaşdyrylan multimodal infrastrukturasynyň döredilmegi arkaly düýpli artykmaçlyga öwrülýär. Hazar deňzidäki port mümkinçiliklerini ösdürmek we üstaşyr geçelgeleri döwrebaplaşdyrmak bilen, Türkmenistan logistikanyň doly sanly özgerdilmegine bil baglaýar. Kagyzsyz söwda we intellektual ulag çözgütleri çykdajylary düýpli azaldyp, söwda ýollaryna Beýik Ýüpek ýolunyň döwürlerindäki öňki ýeňilligini we bökdençsizligini gaýtaryp berýär.
Şol bir döredijilikli ýörelge esasynda, TOPH (Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan) transmilli gaz geçirijisi ýa-da sebitara “CASA-1000” energiýa ulgamy ýaly infrastruktura megataslamalary çuňňur ynsanperwer ähmiýete eýe bolýar. Ählumumy serişde ýetmezçiligi we çalt depginli şähergurluşyk şertlerinde, energetika howpsuzlygy aýrylmaz düşünjä öwrülýär. Gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleriniň mümkinçiliklerini bilelikde özleşdirmek we energetika geçirijileriniň ugry bilen optiki-süýümli aragatnaşyk ulgamlaryny çekmek diňe bir üpjünçiligiň amaly wezipelerini çözmek bilen çäklenmeýär.
Olar müňlerçe iş ornuny döredýärler, senagat ösüşi üçin tehnologik binýat goýýarlar we ähli taraplarda parahatçylygy saklamaga bolan uzak möhletleýin, örän uly gyzyklanmany kemala getirýärler. Şeýle çemeleşmäniň iň aýdyň mysaly Owganystanyň sebitleýin ykdysady we howa proseslerine tapgyrlaýyn goşulmagydyr. Goňşy döwletiň döredijilikli ugra çekilmegi, Owganystanyň dowamly sebit meselesi däl-de, eýsem umumy öýümiziň aýrylmaz bölegidigini, iki sany uly makrosebitiň arasyndaky tebigy we iň möhüm köprüdigini subut edýär.
Täze Ýewraziýa giňişligini döretmegiň esasy maksady umumy ekologiýa jogapkärçiligini ykrar etmekdir. Häzirki wagtda hiç bir döwlet howa töwekgelçiliklerine, gurakçylyga we tebigy ulgamlaryň zaýalanmagyna ýeke özi garşy durup bilmez. Tebigat syýasy serhetleri bilmeýär we gümrük nokatlaryny ykrar etmeýär, şonuň üçin gidrologik we ekologiýa çagyryşlara beriljek jogaplar utgaşdyrylmaly we serhetüsti häsiýete eýe bolmalydyr.
Aziýada özara gatnaşyklary we ynamy güýçlendirmek çäreleri boýunça maslahatyň çäklerinde işjeň alnyp barylýan suw serişdelerini dolandyrmakda adalatly we ylmy taýdan esaslandyrylan çözgütleriň bilelikdäki gözlegi döwletara dartgynlylygynyň mümkin bolan nokatlaryny hoşniýetli goňşuçylygyň berk köprülerine öwürýär.
Syýasatdan daşary çemeleşmä we özara hormat goýmak ýörelgelerine ygrarlylygyny görkezmek bilen, Bitarap Türkmenistan umumy Aziýa giňişligindäki ähli halklaryň rowaçlygy ugrunda dogruçyl we deňhukukly hyzmatdaşlyk üçin açyk bolmagynda galýar.
Bekdurdy AMANSARYÝEW,
Türkmenistanyň DIM-niň HGI-niň Strategik barlaglar boýunça ylmy merkeziniň bilermeni
