AKYL ÝETIRMEK | ORIENT. Hazar deňziniň kenarynda, Guwlymaýak şäherçesinde Türkmenistanyň has irki we iň uly duz öndürýän kärhanasy — «Guwlyduz» ýerleşýär. 2025-nji ýylyň netijeleri haýran galdyryjy: önümçilik 97 müň tonnadan geçdi, bu bolsa meýilnamanyň 102,2%-ini düzdi.

Bu sanlar diňe statistika bolman, eýsem dünýäde deňi-taýy bolmadyk özboluşly tebigy sowgatdyr.

Planetanyň duz ammary

«Guwly» käni ýer şaryndaky iň uly känleriniň biri hasaplanýar. Onuň özboluşly bu ýerdäki duzuň öz-özünden emele gelýänligindedir. Bu bolsa tebigatyň önümi özüniň «öndürýändigini» aňladýar: deňiz suwy günüň we şemalyň täsiri bilen tebigy aýlaglarda-limanlarda bugarýar we ýüzünde iň arassa kristallary galdyrýar.

Gyzykly maglumat: Guwlymaýagyň duzy çuňňur himiki arassalamagy talap etmeýär. Tebigy gelip çykyşy sebäpli, ol özünde baý mikroelementleriň toplumyny saklaýar, bu bolsa ony diňe bir iýmit üçin däl, eýsem himiýa senagaty üçin hem ajaýyp çig mala öwürýär.

Ýylyň netijeleri sanlarda: 97 053 tonna — 2025-nji ýylda öndürilen duzuň umumy mukdary. 86 270 tonna — iri duzuň öndürilişi (senagatda ulanmak üçin esas). 23 000 tonna — gaplanan nahar duzy, ol ýurduň ähli dükanlarynyň tekjelerine iberilýär.

Ekologiýa we däp-dessurlar Täze 2026-njy ýyla — Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan — bedew batly at-myradyň mekany» ýylyna gadam basan Balkan welaýatynyň duzçulary iş depginini artdyrýarlar. Guwlymaýakda duzuň önümçiligi Hazar deňziniň sebitiniň ekologiýa kadalaryny nazarda tutmak bilen amala aşyrylýandygyny bellemek möhümdir. Bu durnukly önümçilik bolup, bu ýerde adam diňe deňziň sahylyk bilen berýän nygmatlaryny ýygnaýar.

Diňe aşhana üçin däl: «ak altynyň» gizlin zehinleri

Köp adamlar «Guwlyduz» duzuny supermarketleriň tekjelerinde gök-ak we gyzyl-ak gaplarda görmäge öwrenişdiler, ýöne onuň ýoly has giňdir. Hazar deňziniň duzunyň özboluşly himiki düzümi we arassalygy ony has dürli ugurlarda çalşyryp bolmajak serişdä öwürýär:

Dokma senagaty: Duz — boýamak işiniň iň möhüm bölegidir. Ol pigmentleriň pagta süýümlerine «berkimegine» kömek edip, reňkleriň aýdyň we durnukly bolmagyny üpjün edýär. Ýokary hilli duz erginleri bolmasa, Türkmenistanyň eksport edilýän trikotaž önümleri beýle uzak möhletleýin bolmazdy.

Lukmançylyk we saglyk: Tebigy ýodlaşdyrylmagy netijesinde (Türkmenistanda nahar duzunyň hökmany ýodlaşdyrylmagy hakynda kanun hereket edýär), «Guwlyduz» kärhanasynyň önümleri – sebitde ýod ýetmezçiligi keselleriniň öňüni almakda esasy gural bolup hyzmat edýär. Mundan başga-da, Hazar deňziniň duzy Awaza şypahanasynda balneoterapiýa üçin giňden ulanylýar.

Energetika we nebit: Balkan welaýatynyň nebit-gaz pudagynda tehniki duz buraw erginlerini taýýarlamak üçin ulanylýar. Ol guýularyň diwarlaryny berkitmäge we «gara altyny» gazyp almakda opurylmalaryň öňüni almaga kömek edýär.

Siz bilýärmisiňiz? Guwlymaýakda duzyň çykarylmagy —bu iş önümi «döretmek» üçin elektrik energiýasyny talap etmeýär diýen ýaly. Bu ýerdäki esasy «işçi» — Balkanyň jokrama yssy güneşidir. Ol lagunalardaky suwy bugartyp, deňzi lowurdaýan buzly galkana öwürýär, soňra bolsa ony ýörite duz ýygyjy kombaýnlar ýygnaýar.