Daşkent, 4-nji iýun | ORIENT. Özbegistanyň paýtagtynda geçirilýän Merkezi we Günorta Aziýanyň arasyndaky özara baglanyşyk baradaky Termez dialogynyň ikinji mejlisiniň çäklerinde, sebitiň bilelikdäki döredijilige geçişini görkezýän «Merkezi Aziýa+Owganystan» formatyndaky ýurtlaryň analitik merkezleriniň derejesinde bilermenleriň duşuşygy geçirildi. Çekişmelere Türkmenistanyň DIM-niň Halkara gatnaşyklary institutynyň Strategik barlaglar boýunça ylmy merkeziniň direktory Şiri Şiriýew gatnaşdy.

Bu bilermenler geňeşiniň esasy maksady, döwletara gatnaşyklarynyň hakyky we netijeli bolmagyny üpjün etmek üçin güýçli analitik mümkinçilikleri ulanmakdan ybaratdyr. Üns merkezinde, Owganystany geosyýasy dykyzlykdan yklymyň esasy baglaýjy halkasyna öwürýän ägirt uly infrastruktura taslamalar durýar.

Bu strategiýanyň iň aýdyň mysaly hökmünde TOPH (Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan) magistral gaz geçirijisiniň taslamasyny görkezmek bolar. Deslapky bahalara görä, eýýäm şu 2026-njy ýylyň ahyrynda ýa-da geljek ýylyň başynda bu gaz geçirijisi Owganystanyň Hyrat şäherine baryp ýeter. Bu bolsa diňe bir arassa energiýany üpjün ediji hökmünde Aşgabat üçin we ony kabul ediji hökmünde Kabul üçin däl, eýsem taryhy sepgit bolar. Owgan jemgyýeti üçin bu müňlerçe iş ornunyň döredilmegini, hususy senagatynyň ýola goýulmagyny we ilatyň durmuş-ykdysady taýdan güýçli goldanylmagyny aňladýar.

Owganystanyň ykdysady pragmatizm arkaly durnuklaşdyrylmagy, tutuş Merkezi Aziýanyň howpsuzlygyny awtomatik usulda berkitýär, TOPH-yň Pakistana we Hindistana tarap has-da öňe gitmegi bolsa Ýewraziýanyň iň uly iki sany makrosebitini gutarnykly birleşdirer.

Gaz ugruna ugurdaş hökmünde demir ýol gatnawy hem işjeň ösýär, bu ýerde Türkmenistan–Owganystan–Pakistan polat magistraly iň möhüm element bolup çykyş edýär. Şu günki günde bu ulag geçelgesi türkmen logistiki merkezlerini Owganystanyň Akina we Turgundy stansiýalary bilen baglanyşdyryp, amaly netijeleri görkezýär. Häzirki wagtda alnyp barylýan işler bolsa ýollary Owganystanyň çäginiň has içine, Hyrat ugruna tarap uzaltmaga gönükdirilendir. Bu ýol senagat, gurluşyk we ynsanperwer ýükleri daşamak üçin esasy geçelgä öwrüler.

Bu ýagdaý logistikany düýpli arzanladýar we Kabuly ählumumy söwda zynjyrlaryna goşýar. Mundan başga-da, Aşgabat demir ýoluň ugrunda döwrebap awtomobil ýoluny gurmak baradaky meýilnamalaryň üstünde işleýär. Şeýle ädim ýük daşamalarynyň çeýeligini üpjün edýän we özünde paýlaýjy hem-de hyzmat ediş merkezlerini jemleýän ýoluň ugrundaky döwrebap infrastruktura bilen gurşalan doly derejeli multimodal geçelgeleri kemala getirmäge mümkinçilik berer.

Ulag ulgamy bilen berk baglanyşykda sebitiň ygtybarly sanly we energetika binýady döredilýär. Türkmenistandan çekilýän elektrik geçiriji ulgamy ädimme-ädim Owganystanyň demirgazyk we günbatar welaýatlaryndaky ýiti energiýa ýetmezçiligini aradan aýyrýar, kärhanalary we ýaşaýyş jaýlaryny yşyklandyrýar, geljekde bolsa ýurdy türkmen elektrik energiýasyny Günorta Aziýanyň ägirt uly bazaryna eksport etmek üçin üstaşyr köprä öwürýär.

Şol bir wagtyň özünde, bu energetika desgalarynyň ugry bilen optiki-süýümli aragatnaşyk magistraly çekilýär. Bu telekommunikasiýa köprüsi diňe bir owgan şäherlerini ýokary tizlikli internet bilen üpjün etmän, eýsem Merkezi Aziýany Hind ummanynyň ulgamlary bilen baglanyşdyryp, Kabuly makrosebitiň esasy sanly merkezine öwürýär.

Termez, Mazari-Şerif, Kabul we Harlaçy arkaly geçýän, çykdajylary 30–40 göterim azaldyp biljek owganüsti demir ýol geçelgesi, şeýle hem Täjigistandan we Gyrgyzystandan tomusky gidroelektrik energiýasyny ibermek boýunça “CASA-1000” başlangyjy ýaly beýleki sebit taslamalary hem sazlaşykly işleýär. Olaryň binýatlaýyn ähmiýeti birdir: olar ähli gatnaşyjylarda uzak möhletleýin parahatçylygy saklamaga bolan aýrylmaz umumy bähbidi kemala getirýärler. Infrastruktura ulgamy durnuklylyk üçin hakyky ykdysady höweslendirmeleri berýän iň netijeli parahatçylyk dörediji gurala öwrülýär.

Emma sebit integrasiýasy diňe bir logistik däl, eýsem çynlakaý tebigy-howa çagyryşlaryna hem duçar bolýar. Gurakçylyk, suw ýetmezçiligi we adatdan daşary howa hadysalary — bular diňe köpçülikleýin jogap bermegi talap edýän umumy hakykatdyr, sebäbi olar ýüzlerçe million adamyň durmuşyna gönümel täsir edýär. Bu nukdaýnazardan, Amyderýanyň basseýniniň suw serhetlerini aýawly we ylmy taýdan esaslandyrylan usulda dolandyrmak sebitdäki ynamyň esasy görkezijisine öwrülýär.

Owganystanyň demirgazygynda gurluşygy dowam edýän suwaryş ulgamlarynyň, şol sanda ägirt uly Koştepe kanalynyň doly taslama kuwwatyna çykarylmagy, derýanyň umumy köp ýyllyk akymynyň ep-esli böleginiň sarp edilmegine getirer. Gidrologlaryň Merkezi Aziýada derýa akymlarynyň umumy azalmagy baradaky çaklamalary bilen, suwuň bu görnüşde täzeden paýlanylmagy aşaky akymdaky ýurtlardan düýpli uýgunlaşmagy talap edýär. Esasan hem işjeň ösýän oba hojalyk zolaklary bolan Horezm welaýaty we Garagalpagystan Respublikasy suwaryş ulgamlaryny giň gerimli döwrebaplaşdyrmaly, suw tygşytlaýjy tehnologiýalary ornaşdyrmaly we ekin meýdanlarynyň gurluşyna täzeden seretmeli bolarlar.

Suwy tygşytlamagyň içerki ätiýaçlyklarynyň öz tehnologik çäkleriniň bardygy we ähli kenarýaka döwletleriň berk utgaşyklygy bolmazdan daýhanlaryň bähbitlerini goramagyň mümkin däldigi äşkärdir. Bu gidrologik töwekgelçiliklere çuňňur düşünmek bilen sebit ýurtlary bilelikde ekologiýa uýgunlaşmak meseleleriniň ileri tutulýan ugur bolmalydygy bilen ylalaşýarlar.

Netijeli çözgütler aýry-aýry milli çäreler görnüşinde bolup bilmez, olar her bir goňşynyň kanuny ykdysady bähbitlerini göz öňünde tutmak bilen, utgaşykly we serhetüsti häsiýete eýe bolmalydyr. Owgan kärdeşlerimiziň şu günki günde Merkezi Aziýadan gelen bilermenler bilen bilelikde ýöriteleşdirilen maslahatlara, işçi toparlara we abraýly ekologik forumlara işjeň gatnaşmak arkaly örän konstruktiw çemeleşme görkezýändiklerini bellemek diýseň guwandyrjydyr.

Bu meýdançalarda adalatly çözgütleriň yzygiderli we birek-birege hormat goýmak esasyndaky gözlegi dowam edýär. Bu bolsa, hatda iň çylşyrymly suw hojalygy meseleleriniň hem, hoşniýetli goňşuçylyk çemeleşmesi arkaly umumy sebitiň ähli halklarynyň bähbidine hyzmat edýän uzak möhletleýin hyzmatdaşlygyň berk binýadyna öwrülýändigini tassyklaýar.

Bekdurdy AMANSARYÝEW,

Türkmenistanyň DIM-niň HGI-niň Strategik barlaglar boýunça ylmy merkeziniň bilermeni