Daşkent, 4-nji iýun | ORIENT. Bilermenleriň çekişmeleriniň köplenç protokola görä sylaşykly ýaryşyna öwrülýän tükeniksiz halkara forumlarynyň arasynda, geljegiň hakyky syýasatynyň kemala gelýän seýrek meýdançalaryny gözden ýitirmek aňsatdyr. Şu gün Daşkentde açylan, Merkezi we Günorta Aziýanyň arasyndaky özara baglanyşyk baradaky Termez dialogynyň ikinji mejlisi — hut şeýle pragmatik kadadan çykmadyr. Ýewropadan, GDA-dan, Amerikadan we Ýakyn Gündogardan 150-den gowrak öňdebaryjy analitikleri, diplomatlary we ykdysatçylary bir meýdança jemlemek kyn wezipedir, emma söhbetdeşligi geosyýasy maksatlarynyň dilinden sanlaryň, nyrhlaryň we logistiki ugurlaryň diline geçirmek has-da kyndyr.
Häzirki wagtda ählumumy bölünşigiň we ynanyşmak krizisiniň aýdyň duýulýan şertlerinde, bu dialog ýewraziýa integrasiýasy üçin täze binýady kemala getirmäge çalyşýar. Özbegistanyň paýtagtyna Daşary işler ministrliginiň, Halkara gatnaşyklary institutynyň Strategik barlaglar boýunça merkeziniň hem-de Maliýe we ykdysadyýet ministrliginiň wekillerinden ybarat bolan türkmen wekiliýetiniň gelmegi köp zatdan habar berýär: sebit indi dabaraly beýanatlardan uzak möhletleýin ykdysady hasaplamalara geçýär.
Bolup geçýän wakalaryň hakyky gerimine düşünmek üçin, meşhur ylmyň ruhunda gysgaça taryhy syýahat etmek ýerlikli bolar. Hatda XIX asyryň ahyrynda-da Merkezi we Günorta Aziýanyň giňişlikleri bitewi intellektual, ruhy we ykdysady ekoulgamy hökmünde hereket edýärdi. Şu günki gün bize sarsmaz ýaly görünýän serhetler, şol wagtlar kerwenleriň we ylmy garaýyşlaryň Buharadan we Aşgabatdan Deli hem-de Karaçi şäherlerine akyp barmagyna päsgel bermeýärdi.
Eýýäm ýüz ýyl bäri dowam edýän emeli bölünşik, ägirt uly sarp ediş islegine we ýaş ilata eýe bolan, okgunly ösýän iki sany iň güýçli makrosebitiň logistiki taýdan biri-birinden üzňeleşmegine getirdi. Bir ýyl ozal başlanan Termez dialogy öz öňünde uly maksat goýýar: bu institusional dykyzlygy ýeňip geçmek, nyrh we gümrük päsgelçiliklerini aýyrmak hem-de geografiki ýakynlygy düýpli ykdysady artykmaçlyga öwürmek.
Emma islendik sebitara integrasiýa iň möhüm mesele bolan howpsuzlyga we öňünden çaklap bolýanlyga direýär. Dünýäniň uly döwletleriniň täze bölüji çyzyklary çekmek bilen meşgul bolýan şertlerinde, Merkezi Aziýa bloklaýyn pikirlenmeden azat bolan içerki daýanç nokady zerurdyr. Hut şu ýerde türkmen bitaraplygy öňe çykýar, ol häzirki zaman şertlerinde syýasy goşulmazlyk derejesinden işjeň ykdysady integrasiýa guralyna öwrüldi.
Aşgabadyň BMG derejesinde ykrar edilen Bitaraplyk derejesi, şu günki gün tutuş yklym üçin iň güýçli durnuklaşdyryjy aktiw hökmünde hyzmat edýär. Geosyýasy garşylyklara gatnaşman, Türkmenistan hyzmatdaşlaryna hemme zatdan has ýokary bahalanýan zady — doly durnuklylygy, maýa goýumlaryň howpsuzlygyny we islendik çylşyrymlylykly taslamalar üçin üstaşyr merkez bolmaga taýýarlygyny hödürleýär.
Türkmenistanyň özara baglanyşyk strategiýasy — bu abstrakt filosofiki konsepsiýalar däl-de, eýsem şu wagt Aziýanyň üzülen böleklerini birleşdirýän anyk infrastruktura megataslamalarydyr. Häzirki Daşkent forumynyň gün tertibinde diwersifikasiýalaşdyrylan energetika we ulag geçelgeleriniň döredilmegi aýratyn orun eýeleýär we bu babatda Aşgabadyň tejribesi düýpli ähmiýete eýedir.
TOPH (Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan) gaz geçirijisi, elektrik geçiriji we optiki-süýümli aragatnaşyk ulgamlary — bular diňe bir turbalar ýa-da simler däl, eýsem Merkezi Aziýany Günorta Aziýanyň we Ýakyn Gündogaryň gyzgalaňly bazarlaryna çykmak üçin meýdança öwürýän gan damarlarydyr. Türkmenistanyň ykdysady giňelmesi doly döredijilikli we multimodal häsiýete eýedir: ýurt yzygiderli ýagdaýda üstaşyr çykdajylaryny azaldýar, sanly gümrük çözgütlerini ornaşdyrýar hem-de port we demir ýol infrastrukturasyny gurýar.
Özbegistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Strategik we sebitara barlaglar institutynyň we Daşary işler ministrligi tarapyndan guralan forumda owgan meselesi merkezi orny eýeledi. Sebitleriň arasyndaky tebigy geografik köpri bolan Owganystana üns bermän, durnukly gülläp ösüş arhitekturasyny gurmak mümkin däl. Bu ýerde Daşkent bilen Aşgabadyň çemeleşmeleri çuňňur sazlaşygy görkezýär.
Üzňeleşdirmegiň ýerine, Kabulyny sebitiň ykdysady, ulag we şu günki gün örän möhüm bolan howa proseslerine tapgyrlaýyn goşmak hödürlenilýär. Buzluklaryň eremegi, suw ýetmezçiligi we çölleşme — bular serhetüsti wezipeleridir. Dialogyň sessiýalarynda işjeň maslahatlaşylýan Owganystany ekologiýa gözegçiliginiň we suw-howa howpsuzlygynyň bilelikdäki mehanizmlerine goşmak — geljekde ynsanperwer krizisleriň öňüni almagyň ýeke-täk ýoludyr.
Daşkent duşuşygy möhüm mental öwrülişigi tassyklaýar. Bilermenler we tejribeçiler özara baglanyşygyň diňe bir tonnalarça ýük ýa-da kubmetr gaz däl-de, eýsem adam maýasydygyna hem düşünip başladylar. Akademik alyş-çalyşlar, täze sanly ykdysadyýet üçin ýokary taýýarlykly hünärmenleri taýýarlamak we jemgyýetleriň arasyndaky taryhy ynamsyzlygy ýeňip geçmek arkaly täze sebitleýin bitewiligi kemala getirmek — bu islendik ykdysady geçelgäniň durnuklylygyny üpjün edýän binýatdyr.
Administratiw päsgelçiliklere seljerme geçirip we täze ýeňillikli söwda düzgünlerini taslamalaşdyryp, Termez dialogy sulary subut edýär: boş beýanatlaryň döwri geçip barýar. Indi paýhasly sebitleýin bähbitleri birleşdirmegiň wagty gelýär, bu ýerde işjeň bitaraplyk we infrastruktura pragmatizmi umumy rowaçlygyň esasy girewine öwrülýär.
Bekdurdy AMANSARYÝEW,
Türkmenistanyň DIM-niň HGI-niň Strategik barlaglar boýunça ylmy merkeziniň bilermeni
