EKODÜNÝÄ | ORIENT. Häzirki zaman maglumat giňişliginde süýji suwuň gytçylygy baradaky mowzuk biri-birine gapma-garşy bolan köp sanly pikirler bilen gurşalandyr. Bir tarapdan, ekologlar we syýasatçylar planetanyň suw serişdeleriniň gorkuly derejede azalýandygy barada yzygiderli beýanat berýärler, beýleki tarapdan bolsa — mekdepdäki fizika we geografiýa sapaklaryny ýadyna salýan islendik adam delilli ýagdaýda şeýle diýip biler: massanyň saklanmak kanunyny hiç kim ýatyrandygy ýok. Tebigatdaky suw aýlawynyň düýpli ýörelgesine görä, Ýer ýüzündäki çyglylygyň umumy mukdary (H2O) milliardlarça ýyllaryň dowamynda üýtgewsiz galýar. Ol kosmos giňişligine uçup gitmeýär we ýer astynda yzyna gaýtaryp bolmajak derejede ýitip gitmeýär.

Kanunalaýyk sorag ýüze çykýar: onda näme üçin bizi durmuşda suwy tygşytlamaga çagyrýarlar we bu gytçylyk megakorporasiýalaryň, agyr senagatyň hem-de maýning-fermalaryň ýönekeý sarp edijilerden serişdeleri alyp goýmagynyň netijesi dälmi?

«Suw matematikasyndan» baş çykarmak üçin, BMG-niň Azyk we oba hojalygy guramasynyň (FAO) resmi statistikasyna ýüzlenmek gerek. Suwuň esasy «iýijisi» senagatdyr diýen giňden ýaýran toslamalara garamazdan, dünýädäki süýji suw sarp edilişiniň paýlanyş sanlary şeýle görünýär:

Oba hojalygy — takmynan 70%. Ägirt uly mukdardaky suw meýdanlary suwarmaga, däne ösdürip ýetişdirmäge we mallary saklamaga sarp edilýär. Mysal üçin, bary-ýogy 1 kg sygyr etini öndürmek üçin 15 000 litre çenli suw harçlanýar.

Senagat we energetika — takmynan 15%. Bu ýere Ýylylyk elektrik merkezleriniň reaktorlaryny sowatmak, metallurgiýa, himiýa önümçiligi we IT-infrastruktura (maglumat merkezleri we maýning) degişlidir.

Jemagat-durmuş ulgamy — takmynan 15%. Bu Ýer ýüzüniň ilatynyň şäherlerde we obalarda sarp edýän ähli suwudyr.

Şunda «suw alyş» we «yzyna gaýtaryp bolmajak sarp ediş» düşünjelerini biri-birinden tapawutlandyrmak örän wajypdyr. Senagat köplenç suw alyş işini amala aşyrýar: ol turbinalary sowatmak üçin derýadan suwy alýar we ony ýene şol ýere yzyna gaýtarýar. Hawa, suwuň temperaturasy üýtgeýär ýa-da arassalamagy talap edýär, ýöne ol fiziki taýdan şol sebitde galýar. Emma oba hojalygy bolsa suwy anyk bir ýer üçin yzyna gaýtaryp bolmajak derejede sarp edýär — çyglylyk ösümliklere siňýär, atmosfera bugarýar we şemal bilen müňlerçe kilometr uzaklyga äkidilip, köplenç dünýä ummanylarynyň üstüne ygala öwrülip düşýär.

Hakyky suw krizisi — bu suw molekulalarynyň ýitip gitmegi däl-de, eýsem onuň hiliniň peselmegi (hapalanmagy) we ýerli deňagramlylygyň bozulmagydyr. Bu bolsa adamyň ýerasty suw çeşmelerini tebigatyň ýagyşlar arkaly dolduryp ýetişişinden has çalt sorup almagy netijesinde ýüze çykýar.

Hojalykda suwy paýhasly sarp etmäge çagyryşlar — bu korporasiýalaryň dildüwşügi däl. Mesele şunda: biziň krantlarymyzdaky akýan suw — iň çylşyrymly tehnologik önümdir. Derýanyň ýa-da ýerasty suwy agyz suwuna öwürmek üçin şäher gulluklary ägirt uly mukdarda elektrik energiýasyny, gymmat bahaly süzgüçleri (filtrleri) we reagentleri sarp edýärler, soňra bolsa ony turbalar arkaly daşamak we lagymlary arassalamak üçin ägirt uly güýç harçlaýarlar. Öýde suwy tygşytlamak — bu, ilkinji nobatda, şäheriňiziň ýerli ekoulgamyna düşýän agramy azaltmak we öz jübiňizden töleýän energiýa serişdeleriňizi göni tygşytlamakdyr.

Ýönekeý durmuş endiklerini ornaşdyrmak durmuşyň hiliniň peselmegini talap etmeýär, ýöne jemagat töleglerdäki sanlary düýpli azaltmaga we ýerli serişdeleri aýap saklamaga ukyplydyr:

Krantlara aeratorlaryň gurnalmagy. Krantlarda ýerleşýän kiçijik gözenekli jürdek suw akymyny howa bilen baýlaşdyrýar. Görünüşi we duýulyşy boýunça akym öňküsi ýaly dykyz hem-de güýçli bolup galýar, emma suwuň hakyky sarp edilişi 30–50% azalýar.

Akdyryş bogyndaky iki terjipdäki düwmeler. Hojalykda sarp edilýän ähli suwuň 30%-e çenli bölegi hajathananyň paýyna düşýär. Az mukdardaky akdyryş tertibini ulanmak (standart 6 litriň ýerine 3 litr) ortaça bir maşgala üçin ýylda 10 000 litre çenli suwy tygşytlamaga mümkinçilik berýär.

Gap-gaç ýuwýan maşyna ileri tutulýan udur. Häzirki zaman gap-gaç ýuwýan maşyny bir gezekde bary-ýogy 9–11 litr suw sarp edýär. Şol bir mukdardaky gap-gaçlary krantyň aşagynda elde ýuwanymyzda bolsa, 60 litrden 100 litre çenli suw harçlanýar.

Diş arassalanýan wagty kranty ýapmak. Dişleriňizi arassalaýan 2-3 minudyňyzyň dowamynda, doly açyk duran krantdan 15–20 litre golaý iň arassa agyz suwy biderek akyp gidýär. Suwy ýapmak ýa-da agzyňyzy çaýkamak üçin stakan ulanmak ýaly ýönekeý endik, bir aýda ýüzlerçe litr suwy tygşytlaýar.

Santehnikany wagtynda bejermek. Birazajyk damyp duran krant bir gije-gündiziň dowamynda 20 litre çenli, hajathananyň bildirmän akdyryp duran çelegi bolsa günde 200 litre çenli suwy lagyma akdyryp bilýär.

Ählumumy ylmy proseslere düşünmek bilen gündelik durmuşdaky şahsy jogapkärçiligiň arasyndaky paýhasly deňagramlylyk — bu XXI asyryň ekologik medeniýetiniň esasydyr. Ýer şary öz suwuny ýitirmez, emma şol suwuň öýlerimizde arassa we elýeterli bolup galmagy üçin näçeräk tagallanyň hem-de serişdäniň sarp ediljekdigi hut biziň özümize baglydyr.