Sebitara hyzmatdaşlygynyň arhitekturasyny täzeden kemala getirmegi maksat edinýän iri halkara forumynyň öňüsyrasynda bilermenler jemgyýetçiliginiň üns merkezinde yklymara integrasiýanyň düýpli many-mazmuny ýerleşýär. 4–6-njy iýunda geçirilmegi meýilleşdirilýän Merkezi we Günorta Aziýanyň arasyndaky özara baglanyşyk boýunça Termez dialogynyň ikinji mejlisi ynanyşmak we howpsuzlyk üçin umumy giňişligi döretmäge gönükdirilen uzak möhletli diplomatik strategiýanyň yzygiderli dowamydyr. Şunuň bilen baglylykda Özbegistan Respublikasynyň Prezidentiniň ýanyndaky Strategik we sebitara barlaglar institutynyň direktorynyň birinji orunbasary, tanymal sebit bilermeni Akramjon Neýmatowyň «Dunýo» habar agentligine beren interwýusy aýratyn seljeriş ähmiýetine eýe bolýar.

ORIENT bu möhüm çykyşdaky esasy pikirleriň seljermesini we redaksiýa synyny taýýarlady. Onda Ýewraziýa giňişligindäki integrasiýa prosesleriň çuňňur filosofiýasy açylyp görkezilýär. Özbek analitiginiň gozgan meseleleriniň derwaýyslygy könelişen geosyýasy stereotipleri ýeňip geçmek hem-de döwletara dialogyň düýbünden täze, inklýuziw modelini kemala getirmek zerurlygy bilen şertlendirilýär. Bu modelde ykdysady taslamalar, ekologiýa howpsuzlygy we medeni-taryhy hakyda biri-biri bilen aýrylmaz baglanyşykly döredijilikli bitewilige öwrülýär.

Serhetüsti infrastrukturasynyň ykdysady binýady we parahatçylyk dörediji kuwwaty

Sebitara özara baglanyşygy adatça ulag geçelgeleri, logistika merkezleri, energetika ulgamy we serhetüsti söwdasy ýaly göze görnüp duran maddy faktorlar bilen baglanyşdyrylýar. Hut şu ugurlar döwletleriň abadançylygynyň esasy binýadyny emele getirýär. Ykdysady hyzmatdaşlyk ýurtlary birleşdirýän anyk bähbitleri we özara peýdany döredýär. Emma häzirki Özbegistanyň konseptual taglymatynda ykdysadyýet özbaşdak maksat hökmünde garalmaýar.

Akramjon Neýmatowyň bellemegine görä, iri infrastruktura taslamalary has giň geosyýasy meseläni çözmäge hyzmat edýär — döwletleriň arasynda uzak möhletli özara garaşlylygy döretmek. Şeýle şertlerde islendik dawa-jenjel ähli gatnaşyjylar üçin öňünden zyýanly bolýar. Mundan başga-da, durnukly ykdysady ösüş häzirki döwrüň weýran ediji howplarynyň esasy sebäplerini — garyplygy, işsizligi we jemgyýetçilik çetleşmesini ýok etmäge mümkinçilik berýär. Hut şol faktorlar köplenç radikalizmiň we ekstremizmiň esasy çeşmesine öwrülýär.

Bu strategiýanyň amaly durmuşa geçirilmeginiň nusgawy mysaly hökmünde Termezden Mazari-Şarif we Kabulyň üsti bilen Harlaçi çenli ugry boýunça geçjek Owganüsti demir ýol geçelgesiniň gurluşyk taslamasy görkezilýär. Merkezi Aziýa döwletleri üçin bu magistral Hindi ummanynyň portlaryna iň gysga geografik çykalgany açýar we ulag çykdajylaryny üçden bir bölege çenli azaldýar. Pakistan hem-de tutuş Günorta Aziýa üçin bolsa sebitiň serişdelerine we bazarlaryna göni hem-de päsgelçiliksiz elýeterlilik döredýär.

Owganüsti magistralynyň, edil şonuň ýaly CASA-1000 energetika köprüsi ýa-da TAPI gaz geçirijisi ýaly iri serhetüsti başlangyçlarynyň esasy gymmaty olaryň güýçli parahatçylyk dörediji wezipesindedir. Söwda we inženerçilik meýilnamalaryndan öňüni alyş diplomatiýasynyň täsirli gurallaryna öwrülýän bu taslamalar parahatçylyk üçin güýçli ykdysady höwesleri döredýär hem-de Owganystany tutuş sebitiň ösüşiniň döredijilikli proseslerine yzygiderli goşýar.

Serhetüsti ekologiýa howa krizisine garşy bilelikdäki çözgütleriň hereketlendiriji güýji hökmünde

Merkezi we Günorta Aziýanyň tebigaty hem-de umumy ekoulgamy sebitleriň arasyndaky ekzistensial baglanyşygy we howa bilen bagly howplara garşy köpçülikleýin jogaplary işläp taýýarlamagyň ýaşaýyş taýdan zerurdygyny iň aýdyň görkezýär. Howanyň üýtgemegi sebäpli makrosebitiň ýüzbe-ýüz bolýan ägirt uly basyşy suw, azyk we energetika howpsuzlygyny biri-biri bilen gönüden-göni baglanyşdyrýar.

Pamir we Týan-Şan daglaryndaky buzluklaryň çalt eremegi Merkezi we Günorta Aziýadaky ýüzlerçe million adamyň suw üpjünçiligine hem-de oba hojalyk pudagyna hökmany suratda täsir edýär. Gurakçylyklar we adatdan daşary howa hadysalary syýasy serhetleri tanamaýar. Şonuň üçin täsirli uýgunlaşma çäreleri diňe aýratyn milli döwletleriň çäginde çäklendirilip bilinmez, eýsem olar doly derejede serhetüsti we utgaşdyrylan häsiýete eýe bolmalydyr.

Ekologiýa gün tertibiniň Termez dialogynyň gurluşyna girizilmegi sebit ýurtlarynyň mümkin bolan dartgynlyk çeşmelerini uzak möhletleýin hyzmatdaşlygyň berk binýadyna öwürmäge bolan islegini görkezýär. Ekologiýa howplarynyň umumydygyna düşünmek bilelikdäki iş üçin güýçli itergi bolup çykyş edýär we bu işe owgan hyzmatdaşlary hem işjeň çekilýär.

Owganystanyň wekiliýetleri Merkezi Aziýadaky suw dialogynyň hemişelik gatnaşyjylary bolup çykyş edýärler. Olar Daşkent suw hepdeligine hem-de suw diplomatiýasy boýunça ýöriteleşdirilen maslahatlara gatnaşýarlar. Suw serişdelerini bilelikde dolandyrmak ulgamynda adalatly çözgütleri hemişelik gözlemek serhetüsti ekologiýa meseleleriň dogry hünär we syýasy çemeleşme arkaly döwletleri bölmek däl-de, eýsem döredijilikli gün tertibiniň töwereginde berk jebisleşdirmäge ukyplydygyny subut edýär.

Siwilizasiýa kody we «Uly oýun» stereotipleriniň ýeňip geçilmegi

Termez dialogynyň filosofiýasynyň çägindäki medeni-ynsanperwer integrasiýa esasy we kesgitleýji orun eýeleýär hem-de sebitara ýakynlaşygynyň ruhy we ýüregi hökmünde çykyş edýär. Fiziki infrastruktura we logistika zynjyrlary diňe maddy süňküni emele getirýän bolsa, umumy taryhy hadyda ynamlnyşmagyň hakyky giňişligini döredýär. Merkezi we Günorta Aziýanyň halklary asyrlaryň dowamynda dünýä dinleriniň we siwilizasiýalarynyň umumy çatrygynda ösüpdirler.

Gadymy Termez müňýyllyklaryň dowamynda bu üznüksiz alyş-çalyşyň derwezesi bolup hyzmat edipdir. Hut şol ýerde Baktriýanyň, Sogdiananyň, Kuşan imperiýasynyň, Türk kaganatlarynyň, Gaznalylar döwletiniň, Teýmirlileriň we Babyrlaryň däpleri özara utgaşypdyr. Samarkandyň we Buharanyň binagärlik ajaýyplyklary Deli we Lahor ansambllarynda öz göni binagärlik şöhlelenmesini tapypdyr. Dilleriň çatrygynda bolsa halklaryň genetiki kodunda orun alan özboluşly medeni gatlak asyrlaryň dowamynda kemala gelipdir.

Akramjon Neýmatowyň pikirine görä, soňky bir ýarym asyryň iň uly pajygasy hut şu beýik taryhy hakydanyň jemgyýetçilik aňyndan yzygiderli we maksatly ýagdaýda öçürilmegidir. Sebitlere «Uly oýun» atly weýran ediji kolonial stereotip emeli ýagdaýda ornaşdyryldy. Bu düşünje hemişelik bölünmegiň, daşarky güýçleriň geosyýasy bäsdeşliginiň we dowamly gapma-garşylyklaryň gutulgysyzdygy baradaky galp mifleri ýaýratdy.

Şol zyýanly mirasyň netijesinde Owganystan häzirem köplenç diňe howplaryň çeşmesi hökmünde kabul edilýär, Günorta Aziýa bolsa keseki we howply giňişlik ýaly görkezilýär. Taryhy hakykaty jemgyýetçilik aňyna gaýtaryp getirmek, daşardan ornaşdyrylan stereotipleri ýok etmek we umumy siwilizasiýa beýikligi täzeden dikeltmek — Aziýanyň häzirki syýasy we bilermenler elitasy üçin esasy taryhy jogapkärçilik bolup durýar.

Daşkentde, Delide, Yslamabatda we Kabulda intellektuallar hem-de syýasy liderler biri-birini umumy medeni kodyň mirasdüşerleri hökmünde aýdyň görüp başlanda, ynanyşmagyň düýbünden täze, aň-bilim derejesi kemala geler. Beýik umumy geçmişe dahyllylyk duýgusy hem-de taryhy ykbalyň bölünmezligine düşünmek daşarky güýçleriň sebitdäki ýagdaýy durnuksyzlaşdyrmak ýa-da emeli gapma-garşylyklardan peýdalanmak synanyşyklaryna garşy iň ygtybarly içerki gorag serişdesine öwrüler.

Şeýle koordinatalar ulgamynda ykdysadyýet we söwda üstaşyr geçelgeleri tebigy we bökdençsiz işläp başlaýar, sebäbi olar özara siwilizasiýa çekişiniň logiki dowamyna öwrülýär. Termez dialogynyň çuňňur manysy hem hut şundan ybaratdyr. Ol Aziýanyň halklaryna öz taryhyny gaýtaryp berýär hem-de bu mukaddes toprakda parahatçylygyň we durnuklylygyň gymmaty barada ýatladýar.

Bilermenler platformasynyň inklýuziwligi we halkara-hukuk taýdan ykrar edilmegi

Termez dialogynyň konseptual çuňlugy onuň örän inklýuziw gün tertibinde we forumy dar sebit çäginden has giň derejä çykarýan gatnaşyjylaryň giň düzüminde öz beýanyny tapýar. Bu köptaraplaýyn platforma Prezident Şawkat Mirziýoýewiň ählumumy başlangyjynyň amaly durmuşa geçirilmegidir. Bu başlangyç halkara jemgyýetçiligi tarapyndan biragyzdan goldanyldy we 2022-nji ýylda BMG-niň Baş Assambleýasynyň ýörite kararnamasynda resmi taýdan berkidildi. Şeýle ädim sebitara ýakynlaşygynyň berk halkara-hukuk binýadyny döretdi hem-de ony Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmegiň esasy şertleriniň biri we öňüni alyş parahatçylyk döredijiliginiň mysaly hökmünde ykrar etdi.

Öňde boljak üç günlük forumyň giň gerimli maksatnamasy nazary çekişmeleri amaly göçme çäreler bilen utgaşdyrýar. Işiň iň möhüm bölekleriniň biri Merkezi Aziýa ýurtlarynyň we Owganystanyň seljeriş merkezleriniň derejesindäki ýöriteleşdirilen bilermenler duşuşyklary bolar. Şeýle hem Owganystan — Özbegistan — Pakistan üçtaraplaýyn dialogy geçirilip, sebitleriň güýçli intellektual mümkinçiliklerini döredijilikli gün tertibini öňe sürmek üçin ulanmak göz öňünde tutulýar.

Dialogyň bilelikdäki guramaçylary we hyzmatdaşlary hökmünde Aziýada özara gatnaşyklar we ynanyşmak çäreleri boýunça Maslahaty, BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça Sebit merkezi, BMG-niň Owganystana ýardam missiýasy, ŞHG, GDA, YHG ýaly abraýly düzümler çykyş edýär. Şeýle hem Konrad Adenauer gaznasy, Berghof gaznasy, PeaceNexus, Search for Common Ground we Jorjtaun uniwersiteti ýaly öňdebaryjy Ýewropa we Amerikan akademiki toparlary hem-de syýasy gaznalary bu başlangyjy goldaýar. Şeýle ýokary derejeli wekiliýetleriň doly hukukly gatnaşmagy hem-de gatnaşyjylaryň Aýritom halkara söwda merkeziniň, Termez Cargo Center logistika merkeziniň we Samarkandyň taryhy mirasynyň häzirki zaman infrastrukturasyny içgin öwrenmegi Özbegistanyň dünýä jemgyýetçiligine tutuş Ýewraziýa giňişliginde uzak möhletli durnuklylygy üpjün etmäge ukyply, çuňňur oýlanyşykly integrasiýa filosofiýasyny hödürleýändigini aýdyň tassyklaýar.