“SynCell Asia” taslamasy, “Nature Biotechnology” žurnaly, on ýyllyk iki tapgyrly strategiýa we esasy sowal: ýok zatdan janly zady döredip bolarmy?

“CCTV+” teleýaýlymynyň habar bermegine görä, Hytaýyň ýolbaşçylygyndaky halkara başlangyjynyň çäklerinde Aziýada sintetik öýjükleri döretmek boýunça ilkinji on ýyllyk ýol kartasy hödürlendi. Bu täze durmuşy başyndan döretmegiň ulgamlaýyn ýoluny kesgitleýän möhüm meýilnamadyr.

Hytaýyň Ylymlar akademiýasynyň Şençžen öňdebaryjy tehnologiýalar institutynyň direktory Lýu Çenli tarapyndan ýolbaşçylyk edilýän bu başlangyç Aziýanyň alty ýurdundan — Hytaýdan, Ýaponiýadan, Koreýa Respublikasyndan, Singapurdan, Malaýziýadan we Taýlanddan 100-den gowrak barlaghanany birleşdirdi. Ýol kartasy “Nature Biotechnology” žurnalynda çap edildi.

Bu emeli bir öýjükli ýaşaýyş görnüşiniň konsepsiýasyny ösdürmek üçin Aziýada ilkinji gezek ulgamlaýyn meýilnamanyň işlenip düzülen ýagdaýydyr. Ol geljekki on ýyllyk üçin täze ylmy standartlary kesgitleýär.

Lýu Çenli şeýle düşündirdi: «Aziýanyň alty ýurdundan alymlary birleşdirip, biz “SynCell Asia” başlangyjyny işe girizdik we täzeçil binýatlaýyn ylmy meseläni — bir öýjükli bedeniň emeli sintezini çözmek üçin bilelikdäki tagallalary kemala getirdik».

Genetiki taýdan üýtgedilen öýjüklerden tapawutlylykda, sintetik öýjükler ýaşaýşy biologik makromolekulalardan: fosfolipidlerden, beloklardan we DNK-dan döredýärler. Maksat — janly beden hökmünde işleýän esasy bir öýjükli ulgamy döretmekdir. Bu başlangyç asyrlaryň dowamynda adamzady gyzyklandyryp gelýän soraga jogap tapmaga synanyşýar: jansyz materiyadan janly zady döredip bolarmy?

Ýol kartasy esasy wezipeleri kesgitleýär: yzygiderli metabolizmi saklamak, belok zawodlarynyň öz-özüni täzelemegini üpjün etmek (ribosomalaryň awtonom regenerasiýasy) we modully taslamagyň meselelerini çözmek.

Bökdençlikleri ýeňip geçmek üçin emeli aňyň binýadynda “biofabrika” hödürlenýär. Şençžendäki merkezi platforma standartlaşdyrylan böleklerini taýýarlar, Aziýanyň çar tarapyndaky barlag toparlary bolsa taslamalaşdyrmak, sintezlemek we synagdan geçirmek işlerinde hyzmatdaşlyk ederler.

Meýilnama on ýyllyk iki tapgyrly strategiýany göz öňünde tutýar. Birinji tapgyrda — durnukly gurluşy bolan «proto-öýjügi» dörediler. Ikinji tapgyrda bolsa — ribosomalary awtonom usulda dikeltmäge hem-de 10-dan gowrak yzygiderli ösüş we bölünmäni amala aşyrmaga ukyply «awto-öýjügi» dörediler. Bu bolsa sintetik öýjüklere ýönekeý işjeňlikden hakyky öz-özüni köpeltmek tapgyryna geçmäge mümkinçilik berer.

100 barlaghana. 6 ýurt. 10 ýyl. Bir maksat — janly hasaplanmaýan zatdan ýaşaýyş döretmek. Hytaý, Ýaponiýa, Koreýa, Singapur, Malaýziýa, Taýland — adamzadyň müňlerçe ýyl bäri özüne berýän soragyna jogap tapmak üçin birleşdiler. Jansyz şaýlardan janly zady gurup bolarmy? “SynCell Asia” diňe bir jogap gözleýän däl. Ol ýol kartasyny çyzýar. Iki tapgyr. On ýyl. “Proto-öýjükden” öz-özüni bölüp biljek “awto-öýjüge” çenli. Eger bu durmuşa geçirilse, biologiýa Aýa uçuş bilen deňeşdirip boljak böküşi amala aşyrar. Mesele olaryň başarjagyna şübhe edilmeginde däl. Alymlar ynanýarlar. Mesele — emeli ýaşaýyş hakykata öwrülende biz näme ederis? Häzirlikçe jogap ýok. Ýöne ýol kartasy eýýäm stoluň üstünde dur.