Sagdyn pikiriň lukmançylygy: biologiýa garşy gelýän mifler
Näme üçin lukmançylyk baradaky ýalňyş düşünjeler şeýle durnukly? Esasy sebäpleriň biri — illýuziýaly hakykat täsiri, ýagny maglumat birnäçe gezek gaýtalananda onuň hakykat hökmünde kabul edilmegine getirýän kognitiw ýoýulmadyr.
Bu ýagdaý lukmançylykda aýratyn aýdyň görünýär. Ilki bilen, beýni çylşyrymly ylmy maglumatlary seljermekden has aňsat bolan tanyş pikirleri kabul etmegi ileri tutýar. Gaýtalanýan pikirler diňe tanalýanlygy sebäpli ynandyryjy bolup görünýär.
Ikinjiden, lukmançylyk mifleri köplenç gorky ýa-da umyt duýgularyna ýüzlenýär, emma duýgular maglumatlaryň ýaýramagyny çaltlaşdyrýar.
Üçünjiden, ylmy barlaglara tankydy baha bermek belli bir tagallany talap edýär, şol bir wagtda gündelik maslahatlar has ýeňil kabul edilýär we adamlarda has uly ynam döredýär.
Netijede, hatda şübheli pikirler hem wagtyň geçmegi bilen aç-açan hakykat hökmünde kabul edilip başlaýar. Indi birnäçe giň ýaýran mifleri fiziologiýa we subutnamalara esaslanýan lukmançylyk nukdaýnazaryndan gözden geçireli.
1. «Beýniniň diňe 10%-i ulanylýar» diýen mif
Adamlaryň diňe beýnisiniň kiçi bölegini ulanýandygy, galan mümkinçilikleriň bolsa «gizlin» galýandygy barada giň ýaýran düşünje bar.
Ylmy maglumatlar muny tassyklamaýar. Beýni beden agramynyň takmynan 2%-ini tutýar, emma organizmiň umumy energiýasynyň 20%-e çenli sarp edýär. Ewolýusiýa nukdaýnazaryndan «ulanylmaýan» dokumany saklamak peýdaly bolmazdy.
Häzirki zaman neýrowizualizasiýa usullary dürli wagtda beýniniň ähli bölekleriniňdiýen ýaly işjeňleşýändigini görkezýär, ýerine ýetirilýän wezipä baglylykda. Hatda dynç ýagdaýynda-da öz-özüňi seljermek, ýatlamalar we meýilleşdiriş bilen baglanyşykly passiw tertip ulgamy işleýär. Başgaça aýdanyňda, beýni hemişe işleýär. Diňe onuň dürli ulgamlary dürli wagtda işjeň bolýar.
2. «Saçy syrmak olary galyňlaşdyrýar» diýen mif
Syryşdan soň saçlar has galyň, gatyrak ýa-da goýy reňkli bolýar diýen pikir giňden ýaýrandyr.
Aslynda, päki diňe saçyň deriniň üstündäki öli bölegini kesýär. Saçyň ösmegi deriniň içinde ýerleşýän saç follikulasynda bolup geçýär we onuň kesilmegine bagly däldir.
«Galyňlaşma» baradaky täsir ýönekeý düşündirilýär: syrlyp kesilen saçyň ujunda tebigy inçelme bolmaýar, şonuň üçin ol has gatyrak we dykyz ýaly görünýär. Mundan başga-da, täze saçlar heniz Günüň täsirine sezewar bolmandygy sebäpli has goýy bolup görünip biler.
3. «Garaňkyda okamak gözüňi bozýar» baradaky mif
Pes yşykda okamak köplenç gözüň görşüni peseldýär diýip hasaplanýar. Yşyk ýetmezçiligi hakykatdan-da görüjilik ulgamyna düşýän agramy artdyrýar. Gözüň göreji giňelýär, siliar myşsa bolsa fokusirlenmek üçin has işjeň işleýär. Bu bolsa gözüň ýadamagyna, guramagyna we kelle agyrylaryna getirip biler.
Emma bu täsirler wagtlaýyn bolup, dynçdan soň geçýär. Häzirki zaman barlaglary pes yşykda okamagyň uly ýaşly adamlarda miopiýanyň (gözüň ýakyndan görmegine) ösüşi bilen gönüden-göni baglanyşygyny tassyklamaýar.
Şeýle-de bolsa, çagalar üçin günüň dowamynda umumy yşyk derejesi möhüm orun tutýar. Tebigy ýagtylygyň ýetmezçiligi hakykatdan-da miopiýa töwekgelçiliginiň ýokarlanmagy bilen baglanyşyklydyr.
4. «Günde hökmany 2 litr suw içmeli» baradaky mif
Günde anyk mukdarda suw içmek baradaky maslahat köplenç ähli ýagdaýlar üçin umumy düzgün hökmünde kabul edilýär.
Taryhy taýdan şeýle kadalar hakykatdan-da teklip edilipdi, emma şol bir wagtda suwuklygyň ep-esli böleginiň iýmit arkaly kabul edilýändigi hem bellenip geçilýärdi. Mundan başga-da, suwa bolan zerurlyk şahsy häsiýete eýedir we howa şertlerine, fiziki işjeňlige hem-de saglyk ýagdaýyna baglydyr.
Suw deňagramlylygyny kadalaşdyrmagyň esasy mehanizmi — teşnelik duýgusydyr. Şeýle-de bolsa, garry adamlarda ýa-da güýçli fiziki agram wagtynda bu duýgy az täsirli bolup biler, şonuň üçin goşmaça üns talap edilýär.
Şeýle hem suwuklygyň diňe suwdan däl, eýsem dürli içgilerden we iýmitlerden hem gelýändigini göz öňünde tutmak möhümdir.
5. «Organizmiň detoksikasiýasy» baradaky mif
Ýörite berhizler we programmalar arkaly «organizmi zäherli maddalardan arassalamak» düşünjesi giňden wagyz edilýär, emma onuň köplenç beýan edilişi ýaly ylmy esaslary ýokdur.
Adaty ýagdaýda organizm bagyr, böwrekler we içegeleriň işi arkaly alyş-çalyş önümlerini netijeli çykaryp bilýär. Bu ulgamlaryň işi yzygiderli dowam edýär we goşmaça «arassalaýyş» çärelerini talap etmeýär.
Hakykatdan hem zäherli maddalaryň ýygnanmagy ýüze çykan ýagdaýynda lukmançylyk kömegi zerurdyr. Üstesine-de, berk «detoks» berhizleri iýmit maddalarynyň ýetmezçiligine we aşgazan-içege ulgamynyň bozulmagyna getirip biler.
6. «Şeker çagalarda giper işjeňlik döredýär» diýen mif
Şekeriň kabul edilmegi çagalary giper işjeň edýär diýen pikir giňden ýaýrandyr. Emma goşa kör barlaglaryň maglumatlary bu baglanyşygy tassyklamaýar. Şeker kabul edilenden soň çagalaryň işjeňlik derejesi plasebo kabul eden ýagdaýlaryndan tapawutlanmaýar.
Gözegçilik edilýän täsir köplenç aşakdaky ýagdaý bilen baglanyşyklydyr: süýjüler köplenç baýramçylyk, oýun ýa-da işjeň aragatnaşyk ýaly öz-özünden hem tolgundyryjy ýagdaýlarda berilýär. Mundan başga-da, uly adamlaryň garaşýan netijeleri çaganyň özüni alyp barşyna bolan kabul edişlerine täsir edip biler.
Tankydy pikirlenme saglygy gorap saklamagyň iň möhüm gurallarynyň biridir. Lukmançylykda aýratyn hem içki duýga ýa-da giň ýaýran pikirlere däl-de, ylmy barlaglaryň netijelerine we fiziologiki prosesleriň düşünilmegine daýanmak möhümdir.
Saglyk — bu däp-dessurlaryň toplumy däl, eýsem çylşyrymly biologik ulgamyň sazlaşykly işlemeginiň netijesidir.
Size we ýakynlaryňyza parahatçylyk, saglyk we aýdyň pikirlenme arzuw edýärin.
Maýa ANNAÝEWA
