Global suw deňagramlylygy we XXI asyryň esasy baýlygyna kim eýeçilik edýär?
Süýji suwuň ýetmezçiligi dünýä syýasatynda “täze nebit” hökmünde kabul edilýän döwürde, planetadaky suw serişdeleriniň paýlanyşy örän deňsiz görünýär. Bütindünýä Banky tarapyndan berlen maglumatlara görä, dünýäniň esasy suw gorlarynyň uly bölegi bary-ýogy birnäçe döwletiň elinde jemlenýär, beýleki sebitler bolsa ynsanperwer çökgünligiň çäginde ýaşaýar.
“Suw reýtinginiň” liderleri
Iň köp suw serişdelerine eýe bolan ýurtlaryň sanawynyň başynda Braziliýa durýar. Amazonka derýasynyň ägirt uly basseýni sebäpli bu ýurt 5 661 milliard kub metr süýji suwa eýe.
Dünýä liderleriniň ilkinji bäşligi:
- Braziliýa — 5 661 mlrd m³
- Russiýa — 4 312 mlrd m³
- Kanada — 2 850 mlrd m³
- ABŞ — 2 818 mlrd m³
- Hytaý — 2 813 mlrd m³
Suwa baý ýurtlaryň hataryna Kolumbiýa, Indoneziýa we Peru hem girýär. Bu ýagdaý tropiki howanyň aýratynlyklary we güýçli derýa ulgamlary bilen düşündirilýär.
Bolluk paradoksy: näme üçin uly gorlar suwsuzlygy ýok etmeýär?
Uly suw gorlaryna eýe bolmak ähli meseleleriň çözgüdi däl. Bilermenler ýagdaýy kynlaşdyrýan iki möhüm faktory belleýärler:
Geografik aralyk: Braziliýada esasy suw serişdeleri Amazonka sebitinde ýerleşýär, emma bu ýerler ilatly San-Paulu şäherinden uzakda. Russiýada bolsa Sibirde ýerleşýän ägirt uly gorlar ýurduň Ýewropa bölegindäki senagat merkezleri üçin kyn elýeterlidir.
Demografik basyş: Hindistan (1 446 mlrd m³) we Hytaý umumy gorlar boýunça öňdäki orunlarda durýar, emma ilatynyň köp bolmagy we tiz senagatlaşmagy sebäpli bu ýurtlarda her adama düşýän suw mukdary taýdan “suw stresiniň” ýokary derejesi duýulýar.
2030-njy ýyl üçin çaklama: isleg teklipden ýokary bolar
Bütindünýä Banky duýdurýar: häzirki sarp ediş depgini dowam etse, 2030-njy ýyla çenli dünýäde suwa bolan isleg teklipden 40% ýokary bolup biler.
Esasy “sarp edijiler”:
• oba hojalygy (dünýäde süýji suwuň takmynan 70%-i)
• şäherleşme we şäher ilatynyň köpelmegi
• howanyň üýtgemegi — ýagynlaryň tertibini üýtgedip, öň hasylly ýerleri gurak zolaga öwürýär.
Häzirki wagtda suw serişdelerini dolandyrmak diňe ekologiýa meselesi däl, eýsem strategik howpsuzlyk meselesine öwrüldi. Dünýä ýurtlarynyň hökümetleri global çökgünligiň öňüni almak üçin suw howdanlaryny gurmaga, duzly suwy arassalaýan desgalary döretmäge we takyk suwarmak tehnologiýalaryny ornaşdyrmaga maýa goýumlaryny artdyrýarlar.
