Taýwan: taryh ýoýulmaýar, dereje jedelleşmeýär | Hytaý Halk Respublikasynyň Türkmenistandaky Ilçisiniň makalasy
Redaksiýadan: Türkmenistanyň hemişelik bitaraplyk derejesine we halkara hukugynyň umumy ykrar edilen kadalaryna ygrarly bolmak bilen, döwletleriň özygtyýarlylygyna we çäk bitewiligine özara hormat goýmak esasynda halkara gatnaşyklaryň parahatçylykly we durnukly ösüşini yzygiderli goldaýar.
Türkmen-hytaý hyzmatdaşlygynyň düýpli häsiýeti ýurduň ýokary ýolbaşçylygy tarapyndan birnäçe gezek nygtalyp gelindi. «Türkmen tarapy “bir Hytaý” ýörelgesine berk eýerýär, Taýwanyň “garaşsyzlygyna” gönükdirilen islendik görnüşdäki hereketlere garşy çykýar, Taýwan bogazynyň iki kenarynyň arasyndaky gatnaşyklaryň parahatçylykly ösüşini, şeýle hem ýurduň birleşdirilmegi ugrunda Hytaý hökümetiniň ähli tagallalaryny goldaýar» - diýlip, 2023-nji ýylyň ýanwarynda Pekinde geçirilen gepleşikleriň netijesinde Türkmenistanyň Prezidenti Serdar Berdimuhamedowyň we Hytaý Halk Respublikasynyň Başlygy Si Szinpiniň gol çeken Türkmenistanyň we Hytaý Halk Respublikasynyň Bilelikdäki Beýannamasynda bellenilýär.
Şu üýtgewsiz garaýşa esaslanyp, ORIENT okyjylara Hytaý Halk Respublikasynyň Türkmenistandaky Ilçisi Szi Şuminiň makalasyny hödürleýär. Bu makalada BMG-niň Baş Assambleýasynyň № 2758 belgili Kararnamasynyň taryhy-hukuk esaslary we taýwan meselesiniň häzirki zaman mazmuny barada beýan edilýär.
Taýwan: taryh ýoýulmaýar, dereje jedelleşmeýär
Soňky döwürde halkara giňişliginde taýwan meselesiniň daşynda dürli jedeller we iki manyly düşündirişler dowam edýär. Şeýle-de bolsa, jedelsiz hakykat şudur: Taýwan gadymy döwürlerden bäri Hytaýyň aýrylmaz bölegi bolup gelýär, “bir Hytaý” ýörelgesi bolsa halkara jemgyýetçiligi tarapyndan umumy ykrar edilen konsensusdyr.
Kair we Potsdam jarnamalarynda Ýaponiýanyň Hytaýdan zor bilen alan ähli ýerleri, şol sanda Taýwany hem, uruşdan soň Hytaýa gaýtarmalydygy anyk görkezilipdi. 1945-nji ýylyň 15-nji awgustynda Ýaponiýa ýeňildi we Ýapon imperatory Potsdam jarnamasynyň ähli düzgünlerini ynsaply ýerine ýetirmäge we şertsiz boýun egmäge borçlandy.
25-nji oktýabrda Hytaý hökümeti Taýwanyň üstündäki döwlet özygtyýarlylygynyň dikeldilendigini yglan etdi hem-de Taýbey şäherinde Hytaý söweş meýdanyndaky Taýwan welaýatynda ýerleşen ýapon goşunlarynyň boýun egmegini kabul etmek dabarasyny geçirdi.
1971-nji ýylda BMG-niň Baş Assambleýasynyň 26-njy sessiýasy № 2758 belgili Kararnamany kabul edip, Hytaý Halk Respublikasynyň BMG-däki ähli kanuny hukuklaryny, şol sanda guramada ýurduň ýeke-täk kanuny wekili hökmündäki derejesini dikeltmek hakynda karar çykardy. Bu karar Taýwan administrasiýasynyň wekilleriniň BMG-niň edaralarynyň işine gatnaşmagyny doly aradan aýyrdy.
1972-nji ýylda kabul edilen Bilelikdäki Hytaý–Ýapon Beýannamasynda Ýaponiýa hökümetiniň Hytaý Halk Respublikasynyň bütin Hytaýa wekilçilik edýän ýeke-täk kanuny hökümetdigini ykrar edýändigi, Hytaý hökümetiniň Taýwanyň Hytaýyň aýrylmaz bölegidigine degişli orna doly düşünýändigi we oňa hormat goýýandygy, şeýle hem Potsdam jarnamasynyň 8-nji maddasynyň düzgünlerine berk eýerjekdigi göz öňünde tutuldy. 1978-nji ýylda gol çekilen Hytaý bilen Ýaponiýanyň arasynda Parahatçylyk we dostluk hakyndaky Şertnamada hem bu ýörelgeleriň ählisiniň berk berjaý edilmelidigi tassyklandy.
Birnäçe jedelsiz deliller syýasy we hukuk nukdaýnazaryndan Taýwanyň Hytaýyň aýrylmaz territoriýasydygyny aýdyň görkezýär. “Taýwanyň garaşsyzlygy” baradaky pikiri öňe sürmek Hytaýyň çäginiň bölünmegine getirer, şeýle synanyşyklary goldamak bolsa Hytaýyň içki işlerine gatyşmak bolup, bu hem Hytaýyň Konstitusiýasyny, hem-de halkara hukugynyň kadalaryny bozýar.
Şeýle-de bolsa, käbir döwletleriň ýolbaşçylary taryhy hakykatlara we halkara-hukuk esaslaryna äsgermezlik edip, aç-açan çykyşlarynda taýwan meselesiniň olaryň ýurtlary üçin “ekzistensial çökgünlige” degişlidigini aýdýarlar. Bu bolsa Taýwan bogazyndaky ýagdaýlara harby taýdan gatyşmagyň mümkindigine yşarat edýär. Şeýle beýanatlar Hytaýyň içki işlerine gödek gatyşmak bolup, halkara hukugynyň we halkara gatnaşyklaryň esasy kadalarynyň düýpli bozulmagydyr, uruşdan soňky halkara tertibine zyýan ýetirýär we hytaý halkynyň duýgularyny çuňňur kemsidýär.
Taýwan meselesi diňe Hytaýyň içki işlerine we ýurduň düýpli döwlet bähbitlerine degişlidir. Ýagdaýy durnuksyzlaşdyrmaga ýa-da “bir Hytaý” ýörelgesini puja çykarmaga gönükdirilen islendik hereketlere garşy Hytaý Halk Respublikasy özygtyýarlylygyny we milli howpsuzlygyny goramak maksady bilen kanuny esasda aýgytly çäreleri görmäge hukuklydyr.
Biz “bir Hytaý” ýörelgesine ygrarlylygyň we islendik görnüşdäki separatizmiň kabul edilmeýändiginiň dünýä jemgyýetçiliginiň aglaba köplügi tarapyndan goldanylýandygyny kanagatlanma bilen belleýäris. Bu garaýyş halkara durnuklylygynyň möhüm faktory bolup durýar, we bu taryhy hakykaty sorag astyna almaga islendik synanyşmalaryň bolsa uzak möhletli geljege ýokdur.
Szi Şumin Hytaý Halk Respublikasynyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi
