“Ýaşlar howanyň üýtgemegi bilen bagly hereketler üçin” - Aşgabatda 2024-nji ýyldaky howa meýilnamasy ara alnyp maslahatlaşyldy
Penşenbe güni, 25-nji ýanwarda Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynda howanyň üýtgemegine garşy göreşde ýaşlaryň başlangyçlarynyň ýol kartasy boýunça tegelek stol geçirildi. Bu diňe bir pikir alyşmak däl, eýsem, Türkmenistanyň birnäçe ýokary okuw mekdepleriniň ugurdaş hünärleriniň mugallymlary, Halkara gatnaşyklary institutynyň talyplary, BMG-niň Ösüş Maksatnamasynyň we ýurduň Daşary işler ministrliginiň wekilleriniň gatnaşmagynda maglumat duşuşygy boldy. Indi bolsa, has giňişleýin.
Howa meseleleriniň ara alnyp maslahatlaşylmagy günüň ikinji ýarymynda geçirildi, çärä Türkmenistan Daşary işler ministrliginiň DIM-niň HGI-niň okuw işleri boýunça prorektory Gülşat Ýusupowa ýolbaşçylyk etdi. Ol açylyş dabarasynda eden çykyşynda ýaş nesilleriň arasynda howanyň üýtgemegi, onuň sosial-ykdysady ösüşe we daşky gurşawyň durnuklylygyna edýän soňky täsiri barada habarlylygy ýokarlandyrmagyň zerurdygyny aýtdy.
Ondan soň, BMG-niň Türkmenistandaky Hemişelik utgaşdyryjysynyň edarasynyň wekili Maksat Keşiýewe we Türkmenistanyň durnukly şäherleri boýunça BMGÖM-niň taslamasynyň hünärmeni Jemal Durdykowa söz berildi. Halkara guramanyň hünärmenleri öz çykyşlarynda Türkmenistanyň daşky gurşawa täsirini azaltmak we howanyň üýtgemegine garşy göreş babatynda alyp barýan işleriniň we başlangyçlarynyň üstünde durup geçdiler. Şeýle hem, Türkmenistanyň Ählumumy metan borçnamasyna goşulmagy we iň uly halkara klimat konwensiýasynyň, geçen ýylyň dekabrynda geçirilen BMG-niň Howanyň üýtgemegi baradaky Çarçuwaly konwensiýasyna taraplaryň konferensiýasynda (COP 28) oňyn netijeleri bellendi.
Ondan soň ýurduň dürli künjeklerinden gelen institutlaryň mugallymlary - senagat ekologiýasy, biologiýa, oba hojalygy we energiýa tygşytlaýyş tehnologiýalary boýunça hünärmenler çykyş etdiler. Olar köp zatlar barada çykyş etdiler: ýurtda amala aşyrylan başlangyçlar we innowasiýalar, ekologiýa we şuňa meňzeş ugurlar boýunça alnyp barylýan gözlegler, halkara guramalarynyň arasynda global hyzmatdaşlyk we tehnologiki nou-haular – başga-da birnäçe temalar boldy, ýöne her kimiň umumy temasy bardy – ol, howanyň üýtgemegi bilen bagly göreşde Türkmenistanyň ählumumy goşandy-dy.
Şeýlelikde, mysal üçin Ýagşygeldi Kakaýew adyndaky Halkara nebit we gaz uniwersitetiniň Balkanabatdaky şahamçasynyň mugallymy Malika Kurbannyýazowa dünýäde meňzeş bolmadyk tehnologiki innowasiýanyň - gibrid ýel-turbinaly energiýa generatorynyň gözlegleri we ösüşi barada aýdyp geçdi.
— Türkmenistanyň işjeň howa syýasaty mugallymlar we talyplar bilen birlikde ähli iş ugurlarynyň wekillerine täsir edýär. Ýakynda geçirilen COP28, şeýle hem 2016-njy ýyldaky Pariž Ylalaşygyndan ylham alyp, durnukly we ekologiýa taýdan arassa energiýa öndürmek üçin amaly we ýönekeý çözgüt döretmegiň zerurlygyny ýüze çykardyk. Uzyn seljermäniň dowamynda, tehniki hyzmaty arzanlaşdyrjak generator bölekleriniň abatlanylmagyny hem göz öňünde tutduk.
Klassiki ýel turbinalaryndan tapawutlylykda, adatdakysyndan has gysga dizaýny düzdük, ýöne olaryň sany köpdür. Şeýle hem, enjamlary öndürmekde alýumin we galwanizli demir ulanmak meýilleşdirilýär, bu enjamlara hyzmat etmegi ep-esli aňsatlaşdyrar we şowsuz bölekleri abatlamaga we gaýtadan işlemäge mümkinçilik berer. Boýy hem standart däl bolar - standart 70 ýerine 12-15 metr. Munuň hem öz düşündirişi bar.
Gibrid generatoryň Käkilikdepe sebitinde gurulmagy meýilleşdirilýär, bu ýerde amatly ýeriň kömegi bilen ýeterlik ýokary netijelilige ýetip boljak ýel duzagy döredilýär. Şeýle hem, şemal turbinalarynyň şeýle beýikliginde guşlara zyýan ýetmez, bu ýel energiýasy pudagynda dünýäde giňden ýaýran meseledir. Bu tehnologiýanyň dünýäde meňzeşligi ýok we şu wagta çenli bu taslamada diňe artykmaçlyklary görýäris.
Iň soňky çykyş Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetiniň talyby, DÖM-nyň ýaş ilçisi we Türkmenistanyň wekili bolup geçen ýyl Dubaýda geçirilen global klimat boýunça ýaşlar konferensiýasynda (COY 18) çykyş eden Maral Allaberdiýewa boldy. Çykyşynda halkara ýaşlar kongresine gatnaşmak tejribesini paýlaşdy we konferensiýanyň nähili geçendigi barada gürrüň berdi.
— Ilki bilen, COY-a öz ýurduňyzyň wekili bolmak uly buýsançdyr. Ýerli howa konferensiýasynyň ýaşlar (LCOY) beýanynda görkezilişi ýaly, ýaş watandaşlaryňyzyň pikirlerini görkezýärsiňiz. LCOY hakda aýdanymdan soň, global ýaşlar konferensiýasynyň wekilleriniň hemmesiniň ýerli konferensiýanyň Türkmenistanda nähili gurnalandygyny bellemelidiris.
Görnüşi ýaly, käbir ýurtlarda LCOY hatda açyk meýdanda konferensiýa üçin adaty bolmadyk formatda geçirilip bilner. Ýurdumyzda bu çäre beýleki ýurtlardan gelen howa aktiwistleriniň üns merkezine öwrülen ýokary guramaçylyk derejesinde üçünji gezek geçirildi. COY-dan soň, hatda ýaponlar bilen onlaýn duşuşyk hem geçirdik, olar şeýle formatda ýaşlar gurultaýyny nädip gurap bilendigimiz bilen gyzyklandylar.
Şeýle hem, biziň (Türkmenistanyň wekilleri) üç günläp dowam eden çekişmeleriň hemmesini milli eşikde geçiren az sanly adamdan biridigini bellemek isleýärin. Adaty eşiklerimiz hem ähliumumy haýran galdyryjy obýekte öwrüldi we bu biziň buýsanmagymyzyň ýene bir sebäbidir.
Maglumat beriş çykyşlaryndan soň, adatça sorag-jogap sessiýasy geçirildi, şol döwürde çykyş edenler we talyplar çykyşlaryň we taslamalaryň jikme-jikliklerini düşündirdiler, şeýle hem howanyň üýtgemegine garşy göreşde hyzmatdaşlygyň geljegini ara alyp maslahatlaşdylar. Sözüniň ahyrynda ýygnagyň moderatory Gülşat Ýusupowa tegelek stoluň garaşylýan netijesiniň, ýaşlar başlangyçlarynyň Ýol kartasyny durmuşa geçirmek üçin esasy maksatlary, görkezijileri, möhletleri, jogapkärçiligi we çeşmeleri kesgitlän, Türkmenistanda howanyň gün tertibine goşant goşmak boýunça Hereket meýilnamasynyň taslamasydygyny aýtdy. Gatnaşanlar maglumat üçin birek-birege minnetdarlyk bildirdiler we howanyň hyzmatdaşlygy barada indiki ýygnaklar we pikir alyşmalar bolýança dargadylar.
Saparguly Mahtumow
