Päsgelçiliksiz söwda: sanly tehnologiýalar Aziýa–Ýuwaş umman sebitinde işewürligiň çykdajylaryny nähili azaldýar?
Aziýa–Ýuwaş umman sebitinde halkara söwdasynyň diňe bir möçberi däl, eýsem harytlaryň ýurtlaryň arasynda hereket ediş usullary hem özgerýär. Gümrük amallarynyň sanlylaşdyrylmagy, ulag aragatnaşygynyň ösdürilmegi we söwda päsgelçilikleriniň azaldylmagy kärhanalara çykdajylaryny peseltmäge hem-de daşary ýurt bazarlaryna has çalt çykmaga mümkinçilik berýär.
Muňa Aziýa–Ýuwaş umman sebitiniň elektron portlarynyň nusgalyk ulgamy — APMEN mysal bolup biler. Häzirki wagtda bu ulgam APEC-iň 13 ykdysadyýetini öz içine alýar. Shanghai E-P International kompaniýasynyň maglumatlaryna görä, ulgama gatnaşýan kärhanalar gümrük deklarasiýalaryny resmileşdirmek üçin çykdajylaryny 66%, resminamalary taýýarlamak üçin sarp edilýän wagty bolsa 50%-e golaý azaldyp bildiler.
Bu netijeler halkara söwdasynda diňe bir fiziki infrastrukturanyň däl, maglumat ulgamlarynyň hem möhümdigini görkezýär. Ýük baradaky maglumatlary bir gezek girizip, olary birnäçe edaranyň ulanmagyna mümkinçilik bermek kärhanalaryň administratiw çykdajylaryny azaldýar.
Gümrük paçlarynyň peselmeginden söwdanyň tizleşmegine
SSTV+-niň maglumatlaryna görä, Aziýa–Ýuwaş umman sebitinde gümrük paçlarynyň ortaça derejesi 16,9%-den 5,1%-e çenli peseldi. APEC ykdysadyýetleriniň arasynda nol paç ulanylýan haryt görnüşleriniň paýy bolsa 27,3%-den 48,9%-e çenli ýokarlandy.
APEC-iň 15 ykdysadyýeti Hytaý bilen erkin söwda ylalaşyklaryny baglaşdy. Sebitde 2023-nji ýylda doly güýje giren Sebitleýin hemmetaraplaýyn ykdysady hyzmatdaşlyk (RCEP) ylalaşygy hem hereket edýär. Onuň gatnaşyjylarynyň arasynda APEC-iň 12 ykdysadyýeti bar.
Emma gümrük paçlarynyň peselmegi söwdany ýeňilleşdirmegiň diňe bir ugrudyr. Serhetlerden geçmegiň tizligi, resminamalaryň sazlaşykly resmileşdirilmegi we logistika hyzmatlarynyň elýeterliligi hem uly ähmiýete eýedir.
Hytaýyň Guansi-Çžuan awtonom sebitindäki Ýuýi serhet geçelgesinde Wýetnamdan we Malaýziýadan gelýän ýük awtoulaglarynyň gümrük barlaglary sanly çözgütleriň kömegi bilen birnäçe sekundyň dowamynda tamamlanyp bilýär.
Üýtgeşmeler kärhanalaryň işine nähili täsir edýär?
Sebitleýin ykdysady hyzmatdaşlygyň netijeleri aýry-aýry kärhanalaryň işinde hem görünýär.
Wýetnamdaky kauçuk öndürýän kärhananyň ýolbaşçysy Wo Kuang Hieu 2026-njy ýylyň başyndan bäri kompaniýanyň Hytaýyň Haýnan erkin söwda portuna eksportynyň iki belgili göterim ösüşini saklap gelýändigini aýtdy. Onuň sözlerine görä, Haýnanda söwda düzgünleriniň ýeňilleşdirilmegi we gümrük ýeňillikleri wýetnamly üpjün edijiler üçin amatly şertleri döredýär.
Çilide bolsa Hytaýda öndürilen oba hojalyk dronlary ekerançylygy sanlylaşdyrmak üçin ulanylýar. Bu mysal ykdysady hyzmatdaşlygyň diňe haryt söwdasy bilen çäklenmän, tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagyny hem öz içine alýandygyny görkezýär.
Ulag aragatnaşygy hem ösdürilýär. Malaýziýanyň Johor-Bahru şäheri bilen Singapury birleşdirýän RTS demir ýol taslamasy bilelikdäki sazlaýyş we synag tapgyryna geçdi. Taslamada Hytaýyň tehnologiýalary we inženerçilik tejribesi ulanylýar. Ulgam işe girizilenden soň, iki ýurduň arasynda gündelik gatnawlaryň ýeňilleşmegine garaşylýar.
Ýuwaş umman ykdysady hyzmatdaşlygy boýunça Singapuryň milli komitetiniň başlygy Tan Ki Giap ulag, ykdysady we maglumat aragatnaşyklaryny berkitmegiň APEC-iň maksatlaryna laýyk gelýändigini belledi.
Näme üçin sanly aragatnaşyk ulag infrastrukturasy ýaly möhüm?
Kärhanalar üçin halkara ýük daşamalarynyň bahasy diňe gümrük paçlaryndan we ulag töleglerinden ybarat däldir. Resminamalary taýýarlamak, maglumat alyşmak, barlaglardan geçmek we garaşmak üçin sarp edilýän wagt hem goşmaça çykdajylary döredýär.
Şonuň üçin gümrük we logistika edaralarynyň arasynda maglumat alyş-çalşygyny üpjün edýän sanly ulgamlar, hatda gümrük paçlary üýtgemedik ýagdaýynda-da, işewürlik üçin ep-esli tygşytlylyk döredip biler.
APMEN ulgamynyň tejribesi elektron hyzmatlaryň özara utgaşdyrylmagynyň adaty söwda ylalaşyklarynyň mümkinçiliklerini giňeldip bilýändigini görkezýär. Şeýle-de bolsa, çykdajylaryň azalmagy baradaky getirilen görkezijiler degişli ulgamy ulanýan kärhanalara degişlidir we tutuş sebitdäki ähli kärhanalar üçin birmeňzeş netijäni aňlatmaýar.
APEC-2026: sebitleýin hyzmatdaşlygyň täze tapgyry
Ykdysadyýetleriň özara baglanyşygyny ösdürmek meselesi 18–19-njy noýabrda Hytaýyň Şençžen şäherinde geçirilmegi meýilleşdirilýän APEC-iň 33-nji liderler duşuşygynyň öňüsyrasynda möhüm orun eýeleýär.
Hytaýyň Halkara söwda we ykdysady hyzmatdaşlyk akademiýasynyň prezidenti Wan Sýuekun Hytaýyň APEC-e başlyklyk edýän ýylynda Aziýa–Ýuwaş umman erkin söwda zolagyny döretmek, sanly ykdysadyýet, emeli aň we infrastruktura boýunça hyzmatdaşlygy giňeltmek ugrunda işleri alyp barýandygyny belledi.
SSTV+-niň habar bermegine görä, APEC ykdysadyýetleriniň ýarysyndan gowragy «Bir guşak, bir ýol» başlangyjynyň çäklerindäki hyzmatdaşlyga hem gatnaşýar.
Şeýlelikde, sebitleýin söwda integrasiýasy diňe gümrük paçlaryny peseltmek bilen çäklenmeýär. Onuň amaly ähmiýeti harytlaryň serhetlerden nähili çalt geçýändigine, maglumat ulgamlarynyň näderejede sazlaşykly işleýändigine we kärhanalaryň halkara amallar üçin näçe çykdajy edýändigine baglydyr. Bu şertler dünýä bazarlarynda bäsdeşlige ukyplylygyň möhüm bölegine öwrülýär.
